Konu anlatımı
Paragrafta anlatım tekniklerini soran sorularda en sık yapılan yanlış, anlatım biçimi ile düşünceyi geliştirme yolunu karıştırmaktır. Örneğin açıklayıcı anlatım bir biçim, örnekleme (örneklendirme) ise bir yoldur. Bu alt başlıkta ikisini ayırmayı, ağır basan biçimi bulmayı ve kullanılmayan tekniği belirlemeyi göreceksin.
Biçim ve yol
Anlatım biçimi metnin bütününün amacıdır: bilgi vermek (açıklayıcı), ikna etmek (tartışmacı), canlandırmak (betimleyici), olay anlatmak (öyküleyici). Düşünceyi geliştirme yolları ise bu amaca hizmet eden araçlardır: tanımlama, örnekleme, karşılaştırma, tanık gösterme, sayısal veri, benzetme. Bir paragrafta tek bir biçim ağır basar; yollar ise birden çok olabilir.
Adım adım çözüm
Anlatım tekniği sorularında şu sırayı izleyebilirsin:
- Paragrafın amacını belirle: bilgi mi veriyor, ikna mı ediyor, bir görüntü mü canlandırıyor, bir olay mı anlatıyor?
- Bu amaca göre ağır basan anlatım biçimini seç.
- Cümle cümle ilerleyip tanım, örnek, kıyas, birine ait söz, sayı ve benzetme ara.
- Kullanılmayan yol soruluyorsa her seçeneği bir cümleye bağla; bağlanamayan seçenek cevaptır.
Sık tuzaklar
Benzetme içeren bir paragrafı betimleyici saymak sık yapılan bir yanlıştır; benzetme açıklayıcı ya da tartışmacı bir paragrafta da kullanılabilir. Bir görüş bildirmek de paragrafı tek başına tartışmacı yapmaz. Ayrıca bir süreci “önce, sonra” ile anlatan bilgi paragrafları öyküleyici değil, açıklayıcıdır. Karar verirken tek bir cümleye değil, paragrafın bütününe bak.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Tuz, yüzyıllar boyunca yiyecekleri saklamanın en önemli yollarından biri oldu. Yiyecekleri bozan mikroplar, tuzlu bir ortamda su bulmakta zorlandığı için kolay çoğalamaz. Örneğin balıkçılar, soğutucuların olmadığı dönemlerde avladıkları balığı tuza yatırarak aylarca saklardı. Yaşlı bir aşçının dediği gibi: ‘Tuz, mutfağın en eski kileridir.’” Bu parçanın anlatım biçimini ve kullanılan yolları belirleyiniz.
Çözüm. Parça tuzun yiyecekleri saklamadaki rolü hakkında bilgi verir; okuru bir görüşe inandırmaya çalışmaz. Ağır basan biçim açıklayıcı anlatımdır. Bu biçim birkaç yolla desteklenmiştir: İkinci cümle tuzun neden işe yaradığını açıklar, “Örneğin” ile başlayan cümle balıkçıları örnek gösterir (örnekleme), son cümlede bir aşçının sözüne başvurulur (tanık gösterme). Paragrafta karşılaştırma ya da sayısal veri yoktur.
Örnek 2. “Alışkanlıklar, kar üstünde açılan patikalar gibidir...” diye başlayan bir paragrafta benzetme bulunduğu için paragrafın betimleyici olduğu söylenebilir mi?
Çözüm. Benzetme bir düşünceyi geliştirme yoludur ve her anlatım biçiminde kullanılabilir. Bu paragrafın amacı bir yeri ya da varlığı okurun gözünde canlandırmak değil, alışkanlıkların neden zor değiştiğini açıklamaktır. Benzetme bu açıklamaya hizmet eder. Bu yüzden paragrafta benzetme bulunması onu betimleyici yapmaz; karar paragrafın bütününün amacına göre verilir.
Sık yapılan hatalar
- Düşünceyi geliştirme yolunu anlatım biçimi sanmak: “örnekleme” bir biçim değildir.
- Benzetme içeren her paragrafı betimleyici saymak.
- Tek bir cümleye bakarak paragrafın biçimine karar vermek.
- Biçim paragrafın amacıdır; yol bu amacın aracıdır.
- Bir paragrafta tek biçim ağır basar, birden çok yol kullanılabilir.
- Kullanılmayan yolu bulmak için her seçeneği bir cümleye bağla.