Konu anlatımı
Edatlar (ilgeçler), bağlaçlar ve ünlemler tek başına bir varlığı ya da eylemi karşılamayan sözcüklerdir (kelimelerdir). Edat, birlikte kullanıldığı sözle anlam ilgisi kurar: “akşama kadar”. Bağlaç, sözcükleri ya da cümleleri bağlar: “Çok aradık ama bulamadık.” Ünlem ise bir duyguyu ya da seslenmeyi anlatır: “Eyvah, tren kalkmış!” TYT'de bu konudan gelen soruların çoğu, aynı sözcüğün farklı görevlerini ayırt etmeyi ister.
Bu sayfada edatları, bağlaçları ve ünlemleri, sık sorulan “kadar”, “için”, “gibi”, “göre”, “ile”, “ancak”, “yalnız”, “ki”, “de” ve “ise” sözcüklerini göreceksin. Her birinin ayrıntısı alt başlıklarda yer alıyor. “de” ve “ki”nin yazımı Yazım Kuralları konusunda, bağlaçların kurduğu anlam ilgileri ise Cümlede Anlam konusunda işlenir.
Edat
Edat, tek başına anlamı olmayan, önündeki sözle birlikte bir öbek kurarak ona amaç, neden, benzerlik, sınır, karşılaştırma gibi anlamlar katan sözcüktür: “senin için”, “pamuk gibi”, “akşama kadar”, “geçen yıla göre”. Başlıca edatlar şunlardır: “gibi”, “kadar”, “için”, “göre”, “ile”, “doğru”, “beri”, “dolayı”, “rağmen”, “karşı”. Edat öbeği cümlede tek bir sözcük gibi davranır; edat kendi başına bir öge olmaz.
Bağlaç
Bağlaç, eş görevli sözcükleri, söz öbeklerini ya da cümleleri birbirine bağlayan sözcüktür: “Lale ve sümbül açtı.”, “Çay ya da kahve içebilirsin.”, “Erken yattı çünkü çok yorgundu.” Başlıca bağlaçlar şunlardır: “ve”, “ile”, “ama”, “fakat”, “ancak”, “yalnız”, “ya da”, “veya”, “çünkü”, “ki”, “de”, “ise”, “hem ... hem”, “ne ... ne”, “ya ... ya”. Bağlaç çıkarıldığında cümle çoğu zaman kurulmaya devam eder, ama iki söz arasındaki anlam ilgisi zayıflar.
Ünlem
Ünlem; sevinç, korku, acı, şaşma gibi duyguları ya da seslenmeyi anlatan sözcüktür: “Oh, nihayet bitti!”, “Vah vah, çok üzüldüm.”, “Hey, şapkan düştü!” Ünlemlerden sonra çoğunlukla virgül ya da ünlem işareti konur. Ünlemler cümlenin bir ögesi değildir; cümle dışı unsur sayılır.
Aynı sözcük, farklı görev
Bu konudaki soruların çoğu tek bir sözcüğün görevini sorar. “ile” iki eş görevli ismi bağlıyorsa bağlaç, araç ya da birliktelik bildiriyorsa edattır. “ancak” ve “yalnız” “ama” anlamında bağlaç, başka anlamlarda zarf (belirteç) ya da sıfattır (ön addır). “ki” ayrı yazıldığında bağlaç, bitişik yazıldığında ektir. “ise” karşılaştırma bildiriyorsa bağlaç, şart bildiriyorsa ek fiilin (ek eylemin) şart biçimidir. Karar için her zaman sözcüğün cümleye kattığı anlama bak.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Gece yarısına kadar ders çalıştı ama konuyu bitiremedi.” cümlesindeki edatı ve bağlacı bulunuz.
Çözüm. “kadar” sözcüğü yönelme eki almış “gece yarısı” sözüyle birlikte bir öbek kurar ve çalışmanın zaman sınırını bildirir; edattır. “ama” sözcüğü ise “ders çalıştı” ve “konuyu bitiremedi” yargılarını karşıtlık ilgisiyle bağlar; bağlaçtır. İki sözcük de tek başına bir varlığı ya da eylemi karşılamaz.
Örnek 2. “Eyvah, sınav kartımı evde unuttum!” cümlesinde ünlem olan sözcük hangisidir ve cümlede hangi görevdedir?
Çözüm. “Eyvah” sözcüğü konuşanın telaşını ve üzüntüsünü anlatan bir ünlemdir. Ardından virgül konmuş, cümlenin sonuna da duyguyu yansıtan ünlem işareti getirilmiştir. Ünlem cümlenin ögelerinden biri değildir; özne, nesne ya da tümleç olmaz ve cümle dışı unsur sayılır.
Örnek 3. “Dayımla eniştem dün bize geldi.” ve “Dayım eniştemle dün bize geldi.” cümlelerinde “ile” sözcüğünün görevlerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “-la” eki “dayım” ve “eniştem” sözcüklerini eş görevle bağlar; yerine “ve” konabilir: “Dayım ve eniştem”. Bu yüzden bağlaçtır. İkinci cümlede gelen kişi dayıdır; “eniştemle” sözü onun kiminle birlikte geldiğini bildirir. Burada “ile” birliktelik bildiren bir edattır.
Sık yapılan hatalar
- İki eş görevli ismi bağlayan “ile”yi edat sanmak: “Dayımla eniştem geldi.” cümlesinde “ile” bağlaçtır.
- “ancak” sözcüğünün her kullanımını bağlaç saymak: “Bu dolabın şifresini ancak müdür bilir.” cümlesinde bağlaç değildir.
- Ek fiilin şart biçimi olan “ise”yi bağlaç sanmak: “Aç ise yemeğini yesin.”
- Sıfat yapan -ki'yi bağlaç sanmak: “dolaptaki kavanoz”.
- Ünlemi cümlenin bir ögesi saymak; ünlemler cümle dışı unsurdur.
- Edat tek başına anlam taşımaz; önündeki sözle anlam ilgisi kurar.
- Bağlaç sözcükleri, öbekleri ve cümleleri bağlar.
- Ünlem duygu ya da seslenme bildirir ve cümle dışı unsurdur.
- “ile” yerine “ve” konabiliyorsa bağlaç, araç ya da birliktelik varsa edattır.
- “ancak” ve “yalnız” yalnızca “ama” anlamında bağlaçtır.