Konu anlatımı
Ünlemler, bir duygunun ani bir sesle dışa vurulmasını ya da birine seslenmeyi sağlayan sözcüklerdir (kelimelerdir): “Of, çok sıkıldım!”, “Hey, bekle!” Ünlemler tek başına bir varlığı ya da eylemi karşılamaz ve cümlenin ögelerine katılmaz. Bu alt başlıkta ünlemlerin anlattığı duyguları, seslenme ünlemlerini ve ünlemlerin cümledeki yerini göreceksin.
Duygu bildiren ünlemler
Ünlemlerin çoğu bir duyguyu anlatır. Acı: “Ah, parmağımı kestim!” Rahatlama ve sevinç: “Oh, nihayet tatil başladı!” Telaş ve üzüntü: “Eyvah, şemsiyemi otobüste unuttum!” Şaşma: “Vay, bu çınar ne kadar yaşlıymış!” Bıkkınlık: “Of, bu kuyruk hiç ilerlemiyor!” Aynı ünlem cümlenin bağlamına göre farklı duygular anlatabilir; “Ah” acıyı da özlemi de anlatabilir.
Seslenme ve isteklendirme
Bazı ünlemler birine seslenmek ya da onu bir işe yöneltmek için kullanılır: “Hey, çantan açık kalmış!”, “Ey gençler, geleceğiniz sizin elinizde!”, “Haydi, servis kapıda!” Bazı isimler de ünlem gibi kullanılabilir: “İmdat!” Övgü bildiren “Aferin!” sözcüğü de bir ünlemdir. Seslenme için kullanılan özel ya da cins isimler (“Ali”, “çocuklar”) ise ünlem değil, hitap sözüdür.
Ünlemin cümledeki yeri
Ünlemden sonra çoğunlukla virgül ya da ünlem işareti konur: “Eyvah, geç kaldık!”, “Eyvah! Geç kaldık.” Ünlem cümlenin özne, nesne, tümleç gibi ögelerinden biri değildir; cümle dışı unsur sayılır. İçinde ünlem sözcüğü bulunmayan bir cümle de duygu bildirerek ünlem cümlesi olabilir: “Ne tatlı bir sürpriz!” Ünlem işareti Noktalama İşaretleri, ünlem cümlesi Cümle Türleri konusunda işlenir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Vay, bu çınar ne kadar yaşlıymış!” cümlesindeki ünlemi ve anlattığı duyguyu yazınız.
Çözüm. “Vay” sözcüğü konuşanın çınarın yaşı karşısında duyduğu şaşkınlığı anlatan bir ünlemdir. Ardından virgül konmuş, cümlenin sonuna da duyguyu yansıtan ünlem işareti getirilmiştir. Ünlem cümlenin ögelerinden biri değildir; cümlenin öznesi “bu çınar”, yüklemi “ne kadar yaşlıymış” sözüdür.
Örnek 2. “Haydi çocuklar, servis kapıda!” cümlesindeki “Haydi” ve “çocuklar” sözcüklerinin görevlerini karşılaştırınız.
Çözüm. “Haydi” sözcüğü dinleyenleri bir işe yöneltmek, onları isteklendirmek için kullanılan bir ünlemdir. “çocuklar” ise seslenilen kişileri gösteren bir isimdir; ünlem değil, hitap sözüdür. İkisi de cümlenin ögelerinden biri değildir ve cümle dışı unsur sayılır.
Sık yapılan hatalar
- Seslenmede kullanılan isimleri ünlem sanmak: “çocuklar” hitap sözüdür.
- Ünlemi cümlenin öznesi ya da başka bir ögesi saymak.
- Her ünlem cümlesinde bir ünlem sözcüğü bulunduğunu düşünmek: “Ne tatlı bir sürpriz!”
- Ünlemler duygu (ah, oh, eyvah, vay, of) ya da seslenme (hey, ey, haydi) bildirir.
- Ünlemden sonra virgül ya da ünlem işareti konur.
- Ünlemler cümle dışı unsurdur; öge sayılmaz.