Konu anlatımı
“gibi” ve “göre” sözcükleri (kelimeleri) de sık sorulan edatlardandır (ilgeçlerdendir). İkisi de önündeki sözle birlikte bir öbek kurar ve bağlama göre farklı anlamlar kazanır: “buz gibi” benzetme, “ikindi gibi” yaklaşık zaman bildirir; “uzmanlara göre” bir bilginin dayanağını, “geçen yıla göre” karşılaştırmayı anlatır. Bu alt başlıkta iki edatın başlıca anlamlarını göreceksin.
gibi edatı
“gibi” en çok benzerlik ve benzetme bildirir: “Kardeşimin elleri buz gibiydi.”, “Bu çocuk da babası gibi sabırlı.” Bir zaman sözünden sonra gelince yaklaşık zaman bildirir: “İkindi gibi tarlaya döneriz.” “-mış gibi” yapısında “sanki” anlamı katar: “Beni ilk kez görüyormuş gibi selam verdi.” “-dığı gibi” yapısında bir eylemin ötekinin hemen ardından gerçekleştiğini bildirir: “Eve girdiği gibi pencereleri açtı.” Örnek sıralarken de kullanılır: “Fındık, ceviz gibi kuru yemişler pahalandı.”
göre edatı
“göre” bir bilginin dayanağını ya da kaynağını bildirebilir: “Uzmanlara göre bu kış sert geçecek.” İki şeyi karşılaştırabilir: “Bu sınav, ilk denemeye göre daha kolaydı.” Birinin görüşünü bildirebilir: “Dedeme göre en güzel mevsim sonbahardır.” Uygunluk bildirebilir: “Elbiseyi bedenine göre seç.” “-dığına göre” yapısında ise bir çıkarımın dayanağını anlatır: “Yollar ıslak olduğuna göre gece yağmur yağmış.”
Nasıl ayırt edilir?
Edatın önündeki söze ve cümlenin bütününe bak. “gibi” bir zaman sözünden sonra geliyorsa yaklaşık zaman, “-mış” ekli bir fiilimsiden (eylemsiden) sonra geliyorsa “sanki”, “-dığı” ekli bir fiilimsiden sonra geliyorsa “hemen ardından” anlamı vardır. “göre” bir kişiyi gösteriyorsa çoğunlukla görüş, bir kaynağı gösteriyorsa dayanak bildirir; cümlede “daha” gibi bir karşılaştırma sözü varsa karşılaştırma anlamı taşır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “İkindi gibi tarlaya döneriz.” ve “Eve girdiği gibi pencereleri açtı.” cümlelerinde “gibi” edatının anlamlarını yazınız.
Çözüm. Birinci cümlede “gibi” bir zaman sözünden, “ikindi” sözcüğünden sonra gelmiştir; dönüşün yaklaşık olarak ikindi vaktinde olacağını bildirir. İkinci cümlede “-dığı gibi” yapısı “girer girmez” anlamındadır; pencereleri açma işinin eve girmenin hemen ardından yapıldığını anlatır.
Örnek 2. “Dedeme göre en güzel mevsim sonbahardır.” ve “Yollar ıslak olduğuna göre gece yağmur yağmış.” cümlelerinde “göre” edatının anlamlarını karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “göre” bir kişinin, dedenin görüşünü bildirir; yerine “dedemin düşüncesine göre” denebilir. İkinci cümlede “-dığına göre” yapısı bir çıkarımın dayanağını anlatır: Yolların ıslak olması, gece yağmur yağdığı sonucuna varmayı sağlar. Bu kullanımda “göre” sözü “madem, -dığı için” anlamına yaklaşır.
Sık yapılan hatalar
- Yaklaşık zaman bildiren “gibi”yi benzetme sanmak: “ikindi gibi”.
- “-dığı gibi” yapısının “hemen ardından” anlamını gözden kaçırmak.
- Görüş bildiren “göre” ile dayanak bildiren “göre”yi karıştırmak: “Dedeme göre” ile “Uzmanlara göre”.
- gibi: benzerlik, yaklaşık zaman, sanki (-mış gibi), hemen ardından (-dığı gibi), örnekleme.
- göre: dayanak, karşılaştırma, görüş, uygunluk, çıkarım (-dığına göre).
- Anlamı önündeki söz ve cümlenin bağlamı belirler.