Konu anlatımı
“için” sözcüğü (kelimesi) en sık kullanılan edatlardan (ilgeçlerden) biridir ve cümleye farklı anlamlar katabilir. “Fidan dikmek için bahçeye çıktık.” cümlesinde amaç, “Köprü onarıldığı için servis geç geldi.” cümlesinde neden bildirir. Sınavda en çok bu iki anlamın ayrımı sorulur. Bu alt başlıkta “için” edatının başlıca anlamlarını ve onları ayırt etmenin yollarını göreceksin.
Amaç ve neden
“için” bir eylemin hangi hedefe ulaşmak üzere yapıldığını bildirdiğinde amaç anlamı taşır: “Sabah sporu yapmak için erken kalkıyor.”, “Yeni bir dil öğrenmek için kursa yazıldı.” Bir olayın sebebini bildirdiğinde neden anlamı taşır: “Köprü onarıldığı için servis geç geldi.”, “Hava çok sisli olduğu için uçaklar kalkmadı.” Amaç cümlesinde iş henüz yapılacaktır; neden cümlesinde sebep olan olay çoğunlukla gerçekleşmiştir.
Öteki anlamlar
“için” “hakkında” anlamında kullanılabilir: “Gazete, yeni köprü için uzun bir haber yaptı.” “-e göre, bakımından” anlamında görelik bildirebilir: “Bu yokuş küçük çocuklar için fazla dik.” Bir şeyin birine ayrıldığını ya da onun yararına yapıldığını da bildirebilir: “Bu şarkıyı dedem için çaldım.” Kişi zamirleriyle (adıllarıyla) kullanıldığında zamir ilgi eki alır: “benim için”, “senin için”.
Nasıl ayırt edilir?
İsim-fiil (ad eylem) eki -mak, -mek ile kurulan “-mak için” yapısı çoğunlukla amaç bildirir: “kazanmak için”, “yetişmek için”. Sıfat-fiil (ortaç) eki -dık ile kurulan “-dığı için” yapısı ise çoğunlukla neden bildirir: “yağdığı için”, “geciktiği için”. Kesin karar için “için” yerine “amacıyla” ya da “yüzünden” koymayı dene: Hangisi cümlenin anlamını koruyorsa o anlam vardır. Bir isimden sonra gelen “için” amaç, hakkında, görelik ya da yararına anlamlarından birini taşır; bunu cümlenin bağlamı belirler.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Köprü onarıldığı için servis geç geldi.” ve “Sabah sporu yapmak için erken kalkıyor.” cümlelerinde “için” edatının anlamlarını karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “için” servisin geç gelmesinin sebebini bildirir; yerine “onarıldığı yüzünden” denebilir. Bu kullanım neden anlamı taşır. İkinci cümlede erken kalkmanın hedefi spor yapmaktır; yerine “spor yapmak amacıyla” denebilir. Bu kullanım amaç anlamı taşır.
Örnek 2. “Gazete, yeni köprü için uzun bir haber yaptı.” ve “Bu yokuş küçük çocuklar için fazla dik.” cümlelerinde “için” hangi anlamlarda kullanılmıştır?
Çözüm. Birinci cümlede haber yeni köprüyle ilgilidir; “için” sözü “hakkında” anlamındadır ve yerine “yeni köprü hakkında” konabilir. İkinci cümlede yokuşun dikliği küçük çocuklar açısından değerlendirilir; “için” görelik bildirir ve yerine “çocuklara göre” denebilir.
Sık yapılan hatalar
- Neden bildiren “-dığı için” yapısını amaç sanmak: “Hava sisli olduğu için uçaklar kalkmadı.”
- “hakkında” anlamındaki “için”i amaç saymak: “köprü için bir haber”.
- Her “için” kullanımını yalnız amaç ve neden olarak düşünmek; görelik ve yararına anlamları da vardır.
- -mak için çoğunlukla amaç, -dığı için çoğunlukla neden bildirir.
- “için” hakkında, görelik ve yararına anlamları da taşıyabilir.
- Sınamak için “amacıyla”, “yüzünden”, “hakkında”, “-e göre” sözlerini yerine koy.