Konu anlatımı
Bağlaçlar sözcükleri (kelimeleri) ve cümleleri birbirine bağlarken aralarına bir anlam ilgisi de katar: ekleme, karşıtlık, seçenek, neden gibi. “de”, “ise”, “ya da” ve “ama” sınavda en sık sorulan bağlaçlardır. Bu alt başlıkta bu dört bağlacın görevlerini, “ise”nin ek fiil (ek eylem) olan biçimiyle farkını ve öteki başlıca bağlaçları göreceksin.
de bağlacı
Bağlaç olan “de, da” en çok “dahi, bile” anlamında ekleme bildirir: “Kardeşim de bizimle geldi.” “de ... de” biçiminde “hem ... hem” anlamı taşır: “Bahçede gül de var, lale de.” Bazı cümlelerde “ama” anlamında karşıtlık bildirir: “Kapıyı çaldım da açan olmadı.” Bu bağlaç her zaman ayrı yazılır; bulunma hâli eki olan -de ile karıştırılmamalıdır. Yazımı Yazım Kuralları konusunda işlenir.
ise bağlacı
“ise” iki yargıyı karşılaştırarak bağladığında bağlaçtır ve “-e gelince” anlamı taşır: “Yazın sahil kalabalık olur, kışın ise sessizleşir.” Aynı biçim bir şart bildirdiğinde bağlaç değil, ek fiilin şart biçimidir: “Hava güzel ise yürüyelim.” cümlesinde “ise”, “güzelse” demektir. Nasıl ayırt edilir: Cümlede şart (koşul) anlamı varsa ek fiil, karşılaştırma anlamı varsa bağlaçtır.
ya da, ama ve öteki bağlaçlar
“ya da”, “veya” seçenek bildirir: “Çay ya da kahve alabilirsin.” “ama”, “fakat”, “lakin” karşıtlık bildirir: “Çok aradık ama adresi bulamadık.” Aşağıdaki bağlaçlar da sık kullanılır.
- “ve”: bağlama: “Kalktı ve pencereyi açtı.”
- “çünkü”: neden: “Yürüyerek gittik çünkü otobüs gelmedi.”
- “hem ... hem”: birliktelik: “Hem okuyor hem çalışıyor.”
- “ne ... ne”: iki yargıyı birlikte olumsuzlar: “Ne aradı ne yazdı.”
- “ya ... ya”: seçenek: “Ya bugün gel ya yarın.”
- “oysa”, “halbuki”: karşıtlık: “Herkes yorgundu, oysa o dinç görünüyordu.”
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Annem de bu filmi izlemiş, babam ise hiç sevmemiş.” cümlesindeki bağlaçları ve kattıkları anlamları yazınız.
Çözüm. “de” sözcüğü “annem dahi” anlamında ekleme bildirir ve ayrı yazılmış bir bağlaçtır. “ise” sözcüğü annenin ve babanın tutumunu karşılaştırır; “babama gelince” anlamı taşır ve karşılaştırma bildiren bir bağlaçtır. Cümlede şart anlamı olmadığı için “ise” ek fiil değildir.
Örnek 2. “Uykun var ise biraz uzan.” ve “Ben dinlendim, sen ise hâlâ yorgunsun.” cümlelerindeki “ise”leri karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “ise” uzanmayı uykusu olma şartına bağlar; “uykun varsa” anlamındadır. Bu yüzden bağlaç değil, ek fiilin şart biçimidir. İkinci cümlede “ise” konuşanla dinleyenin durumunu karşılaştırır ve “sana gelince” anlamı taşır; bağlaçtır.
Sık yapılan hatalar
- Şart bildiren “ise”yi bağlaç sanmak: “Hava güzel ise yürüyelim.”
- Bağlaç olan “de”nin yalnız “dahi” anlamı taşıdığını düşünmek; karşıtlık da bildirebilir.
- “ne ... ne” bağlacıyla kurulan cümlenin yükleminde olumsuzluk eki aramak: “Ne aradı ne yazdı.”
- de: ekleme (dahi), hem ... hem (de ... de), karşıtlık (ama).
- ise: karşılaştırma bildirirse bağlaç, şart bildirirse ek fiil.
- ya da: seçenek; ama, fakat: karşıtlık; çünkü: neden.