Konu anlatımı
“ancak” ve “yalnız” sözcükleri (kelimeleri) “ama” anlamında kullanıldığında bağlaçtır. Aynı sözcükler başka anlamlarda zarf (belirteç) ya da sıfat (ön ad) olarak da kullanılır. TYT'de bu iki sözcüğün hangi cümlede bağlaç olduğu ya da yerine “ama” getirilebildiği sık sorulur. Bu alt başlıkta iki sözcüğün kullanımlarını ve bağlaç olanı bulmanın yolunu göreceksin.
ancak
“ancak” iki yargıyı karşıtlık ilgisiyle bağladığında “ama, fakat” anlamında bağlaçtır: “Davete katılacaktım, ancak uçağım gecikti.” “yalnızca, sadece” anlamında kullanıldığında bağlaç değildir: “Bu dolabın şifresini ancak müdür bilir.” “güçlükle” anlamında da kullanılır: “Zirveye ancak öğleden sonra ulaşabildik.” “daha önce değil” anlamı da taşıyabilir: “Sonuçlar ancak gelecek ay belli olur.” Son üç kullanımda “ancak” bir eylemi ya da ögeyi sınırlayan zarftır.
yalnız
“yalnız” bir ismin önünde “tek başına olan” anlamında sıfattır: “Yalnız bir martı direğe kondu.” Bir eylemi niteleyip “tek başına” anlamı taşıdığında zarftır: “Kardeşim ilk kez yalnız seyahat etti.” “sadece” anlamında kullanıldığında da bağlaç değildir: “Bu sınava yalnız on kişi girdi.” İki yargıyı karşıtlık ilgisiyle bağlayıp “ama” anlamı taşıdığında bağlaçtır: “Teklifini kabul ediyorum, yalnız bir şartım var.”
Nasıl ayırt edilir?
Sözcüğün yerine “ama” koy. Cümle anlamını koruyorsa sözcük bağlaçtır: “Teklifini kabul ediyorum, ama bir şartım var.” Anlam bozuluyorsa bağlaç değildir: “Bu dolabın şifresini ama müdür bilir.” denemez. Bağlaç olan “ancak” ve “yalnız” iki ayrı yargının arasında durur ve çoğunlukla kendisinden önce virgül bulunur. Bir ismin önünde “tek başına olan” anlamı taşıyan “yalnız” ise sıfattır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Zirveye ancak öğleden sonra ulaşabildik.”, “Davete katılacaktım, ancak uçağım gecikti.” ve “Bu dolabın şifresini ancak müdür bilir.” cümlelerinin hangisinde “ancak” bağlaçtır?
Çözüm. Birinci cümlede “ancak” “güçlükle” anlamındadır; ikinci cümlede ise iki yargıyı karşıtlık ilgisiyle bağlar ve yerine “ama” konabilir. Üçüncü cümlede “ancak” “yalnızca” anlamındadır. Yerine “ama” konabilen tek kullanım ikinci cümlededir; bağlaç olan “ancak” ikinci cümlededir.
Örnek 2. “Yalnız bir martı direğe kondu.” ve “Bu sınava yalnız on kişi girdi.” cümlelerindeki “yalnız” sözcüklerinin türlerini yazınız.
Çözüm. Birinci cümlede “yalnız” sözcüğü “martı” isminin önünde onun tek başına olduğunu bildirir; sıfattır. İkinci cümlede “yalnız” “sadece” anlamındadır ve sınava girenlerin sayısını sınırlar; zarftır. İki cümlede de sözcüğün yerine “ama” konamaz; bu yüzden ikisi de bağlaç değildir.
Sık yapılan hatalar
- Cümle içindeki her “ancak”ı bağlaç sanmak: “ancak müdür bilir” kullanımı bağlaç değildir.
- “yalnız” sözcüğünün sıfat, zarf ve bağlaç kullanımlarını karıştırmak.
- “ama” sınamasını yapmadan yalnız virgüle bakarak karar vermek.
- Yerine “ama” konabiliyorsa “ancak” ve “yalnız” bağlaçtır.
- “ancak”: ama (bağlaç); yalnızca, güçlükle, daha önce değil (zarf).
- “yalnız”: tek başına olan (sıfat); tek başına, sadece (zarf); ama (bağlaç).