Konu anlatımı
“ki” Türkçede üç ayrı görevde karşına çıkar: iki yargıyı bağlayan bağlaç, sıfat (ön ad) yapan ek ve bir ismin yerini tutan ilgi zamiri (adılı). Bağlaç olan “ki” ayrı, ek olan “-ki” bitişik yazılır. Sorular çoğunlukla bu üç kullanımdan birini seçtirir. Bu alt başlıkta bağlaç olan “ki”nin görevini ve onu ek olan -ki'lerden ayırmanın yolunu göreceksin.
Bağlaç olan ki
Bağlaç olan “ki” iki yargıyı birbirine bağlar ve ayrı yazılır: “Kapıyı açtım ki karşımda eski bir dostum duruyor.” İki yargı arasında farklı anlam ilgileri kurabilir. Sonuç: “Öyle yorulmuştu ki merdivenleri zor çıktı.” Amaç: “Erken çıkalım ki köprüde sıkışmayalım.” Açıklama: “Gördüm ki herkes beni bekliyor.” Bu sözcük (kelime) kalıplaşarak bazı sözcüklerin içine girmiştir ve onlarla bitişik yazılır: “belki”, “çünkü”, “sanki”, “mademki”, “halbuki”, “oysaki”. Bağlaç “ki” ile kurulan birleşik cümleler Cümle Türleri konusunda işlenir.
Ek olan -ki
Bulunma hâli ekinden sonra ya da zaman bildiren bir sözden sonra gelen -ki, ardındaki ismi niteleyen bir sıfat kurar: “dolaptaki kavanoz”, “sahildeki kafe”, “yarınki gezi”, “akşamki film”. İlgi ekinden sonra gelen -ki ise daha önce anılan bir ismin yerini tutar ve ilgi zamiridir: “Benim defterim kareli, Elif'inki çizgili.” cümlesinde “Elif'inki”, “Elif'in defteri” demektir. İlgi zamirinin ayrıntısı Zamir konusunda yer alır.
Nasıl ayırt edilir?
“ki”den önceki söze bak. Önceki söz çekimli bir fiilse (eylemse) ya da bir yargı bitiyorsa “ki” bağlaçtır: “Gördüm ki”. Önceki söz bulunma eki almışsa ya da bir zaman sözüyse -ki sıfat yapan ektir: “sahildeki”, “yarınki”. Önceki söz ilgi eki almışsa ve “-ki” bir ismin yerini tutuyorsa ilgi zamiridir: “Elif'inki”. Ek olan -ki'den sonra başka ekler gelebilir: “sahildekiler”; bağlaç olan “ki” ise ek almaz.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Dolaptaki kavanozu öyle sıkı kapatmış ki kimse açamadı.” cümlesindeki “ki”lerin türlerini belirleyiniz.
Çözüm. “dolaptaki” sözcüğünde -ki, bulunma hâli eki almış “dolapta” sözüne gelmiş ve “kavanoz” ismini niteleyen bir sıfat kurmuştur; bitişik yazılan bir ektir. İkinci “ki” ise çekimli “kapatmış” fiilinden sonra gelmiş, kavanozun sıkı kapatıldığını bildiren yargıyı sonucunu bildiren yargıya bağlamıştır; ayrı yazılan bir bağlaçtır.
Örnek 2. “Benim defterim kareli, Elif'inki çizgili.” ve “Erken çıkalım ki köprüde sıkışmayalım.” cümlelerindeki “ki”leri karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “-ki”, ilgi eki almış “Elif'in” sözüne gelmiş ve daha önce anılan “defter” isminin yerini tutmuştur; ilgi zamiridir ve bitişik yazılır. İkinci cümlede “ki”, “erken çıkalım” yargısını amacını bildiren “köprüde sıkışmayalım” yargısına bağlar; bağlaçtır ve ayrı yazılır.
Sık yapılan hatalar
- Bulunma ekinden sonra gelen -ki'yi bağlaç sanmak: “sahildeki kafe”.
- İlgi zamiri -ki ile sıfat yapan -ki'yi karıştırmak: “Elif'inki” zamir, “dolaptaki” sıfattır.
- “belki”, “çünkü” gibi kalıplaşmış sözcüklerdeki “ki”yi ayrı bir bağlaç saymak.
- Bağlaç “ki” iki yargıyı bağlar ve ayrı yazılır.
- Bulunma eki ya da zaman sözü + -ki: sıfat; ilgi eki + -ki: ilgi zamiri.
- Ek olan -ki ek alabilir; bağlaç “ki” ek almaz.