Konu anlatımı
Söz öbekleri, birden çok sözcüğün (kelimenin) bir araya gelerek tek bir kavram, durum ya da yargı bildirdiği kalıplardır. Bu konuda deyimler, atasözleri ve ikilemeler incelenir: “ipe un sermek” bir deyim, “Ağaç yaşken eğilir.” bir atasözü, “yavaş yavaş” bir ikilemedir. TYT'de bu konudan gelen sorular çoğunlukla bir deyimin anlamını, cümledeki kullanımını ya da ayraç içinde verilen açıklamanın deyime uyup uymadığını sorar.
Bu sayfada deyimleri, deyimlerin bağlamdaki anlamını, atasözlerini, deyim ile atasözünü ayırmayı, bir durumu anlatan söz öbeğini bulmayı ve ikilemelerin anlamlarını göreceksin. Her başlığın ayrıntısı alt başlıklarda yer alıyor. Tek tek sözcüklerin anlamı Sözcükte Anlam, ikilemelerin yazımı Yazım Kuralları konusunda işlenir.
Deyim
Deyim, kalıplaşmış ve çoğunlukla mecaz anlamlı bir söz öbeğidir; bir durumu, davranışı ya da niteliği kısa ve etkili biçimde anlatır: “göz yummak” (görmezden gelmek), “eli açık” (cömert). Deyimin sözcükleri ve dizilişi değiştirilemez: “ağzı kulaklarına varmak” yerine “ağzı kulaklarına ulaşmak” denmez. Deyimler genel bir yargı ya da öğüt bildirmez; cümlede bölünmeden tek bir öge olur.
Deyimin bağlamdaki anlamı
Deyimin anlamı cümlenin bütünüyle birlikte anlaşılır. Sorularda verilen açıklamayı deyimin yerine koyup cümleyi yeniden oku; anlam bozulmuyorsa açıklama doğrudur. Biçimce birbirine benzeyen ama anlamı farklı deyimlere dikkat et: “içi geçmek” uyuklamak, “içi gitmek” çok istemek; “göz atmak” şöyle bir bakmak, “göz kulak olmak” gözetip korumak demektir.
Atasözü
Atasözü, uzun deneyimlere dayanan, halkın ortak malı olmuş, kalıplaşmış ve çoğunlukla öğüt veren bir sözdür: “Acele işe şeytan karışır.”, “Sakla samanı, gelir zamanı.” Atasözleri cümle biçimindedir ve herkes için geçerli bir yargı bildirir. Bazıları gerçek anlamlıdır: “Bugünün işini yarına bırakma.” Bazıları ise mecaz anlamlıdır: “Ağaç yaşken eğilir.”
Deyim ile atasözünü ayırma
Atasözü genel bir yargı ve çoğunlukla bir öğüt bildirir; deyim ise belli bir durumu adlandırır ve öğüt vermez. “ayvayı yemek”, bir kişinin güç bir duruma düştüğünü anlatan bir deyimdir; “İşleyen demir ışıldar.” ise çalışan kişinin gelişeceğini bildiren bir atasözüdür. Cümle biçiminde deyimler de vardır: “Atı alan Üsküdar'ı geçti.” Bu yüzden karar verirken biçime değil, sözün genel bir yargı ve öğüt bildirip bildirmediğine bak.
Durumu anlatan söz öbeğini bulma
Bazı sorular kısa bir olay anlatır ve bu olayı en iyi karşılayan deyimi ya da atasözünü ister. Önce olayı tek cümleyle özetle: Kim ne yapmak istedi, sonuç ne oldu? Sonra seçeneklerdeki söz öbeklerinin anlamını kısaca yaz ve özetle karşılaştır. Olayın yalnız bir ayrıntısına uyan seçenek, en sık düşülen tuzaktır.
İkilemeler
Anlamı güçlendirmek ya da yeni bir anlam kazandırmak için aynı sözcüğün tekrarlanmasına ya da anlamca ilgili iki sözcüğün yan yana kullanılmasına ikileme denir: “yavaş yavaş”, “eş dost”, “aşağı yukarı”, “eğri büğrü”. İkilemeler kendilerini oluşturan sözcüklerden farklı bir anlam kazanabilir: “aşağı yukarı” yaklaşıklık, “er geç” eninde sonunda, “ev ev” her evi tek tek dolaşma anlamı taşır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Ablam odasını toplaması istendiğinde her seferinde ipe un serer, işi akşama bırakırdı.” cümlesindeki deyimin anlamını açıklayınız.
Çözüm. Cümlede ne ip ne un vardır; söz öbeği gerçek anlamıyla okunamaz. “ipe un sermek”, bir işi yapmamak için türlü bahaneler ileri sürmek demektir. Cümlenin devamındaki “işi akşama bırakırdı” sözü de bu anlamı doğrular: Abla, odayı toplamamak için bahaneler bulup işi ertelemektedir.
Örnek 2. “Sakla samanı, gelir zamanı.” atasözünün anlamını açıklayınız.
Çözüm. Saman değersiz görünen bir şeydir, ama kışın hayvanlara yem olarak işe yarar. Atasözü bu görüntüden yola çıkarak bugün gereksiz görünen bir şeyin ileride işe yarayabileceğini, bu yüzden hemen atılmaması gerektiğini anlatır. Somut bir görüntüden herkes için geçerli bir yargıya ve öğüde ulaşılmıştır.
Örnek 3. “Yaşlı adam, aşağı yukarı yarım saat bekledikten sonra kalktı.” cümlesinde ikilemenin anlamını açıklayınız.
Çözüm. “aşağı” ve “yukarı” zıt anlamlı (karşıt anlamlı) iki sözcüktür; bir araya gelince yön bildirmezler. İkileme bu cümlede “yaklaşık” anlamı kazanmış ve bekleme süresinin tam olarak bilinmediğini anlatmıştır. İkilemeyi oluşturan sözcüklerin anlamı ile ikilemenin cümledeki anlamı birbirinden farklıdır.
Sık yapılan hatalar
- Deyimdeki sözcükleri gerçek anlamlarıyla okumak: “ipe un sermek” bir ev işi değildir.
- Biçimce benzeyen deyimleri karıştırmak: “içi geçmek” ile “içi gitmek”.
- Cümle biçimindeki her sözü atasözü sanmak: “Atı alan Üsküdar'ı geçti.” bir deyimdir.
- Ayraç içindeki açıklamayı deyimin yerine koymadan karar vermek.
- İkilemenin anlamını onu oluşturan sözcüklerin anlamıyla aynı sanmak: “aşağı yukarı” yön değil, yaklaşıklık bildirir.
- Deyim kalıplaşmıştır, çoğunlukla mecaz anlamlıdır, bir durumu anlatır ve öğüt vermez.
- Atasözü kalıplaşmıştır, genel bir yargı ve çoğunlukla öğüt bildirir.
- Deyimin anlamını sınamak için açıklamayı deyimin yerine koy.
- Durum sorularında önce olayı tek cümleyle özetle.
- İkilemeler pekiştirme, yaklaşıklık, süreklilik, çokluk gibi anlamlar kazanabilir.