Konu anlatımı
İkileme, anlamı güçlendirmek ya da yeni bir anlam kazandırmak için aynı sözcüğün (kelimenin) tekrarlanması ya da anlamca ilgili iki sözcüğün yan yana kullanılmasıdır: “yavaş yavaş”, “eş dost”, “aşağı yukarı”. İkilemeler bazen onları oluşturan sözcüklerden farklı bir anlam taşır. Bu alt başlıkta ikileme türlerini ve ikilemelerin cümleye kattığı anlamları göreceksin.
İkileme türleri
İkilemeler kuruluşlarına göre birkaç türlüdür:
- Aynı sözcüğün tekrarı: “yavaş yavaş”, “ev ev”, “renk renk”
- Eş ya da yakın anlamlı sözcükler: “eş dost”, “yorgun argın”, “doğru dürüst”
- Zıt anlamlı (karşıt anlamlı) sözcükler: “aşağı yukarı”, “az çok”, “er geç”, “gece gündüz”
- Biri anlamlı, öteki anlamsız sözcükler: “eğri büğrü”, “kitap mitap”
- Yansıma sözcükler: “şırıl şırıl”, “tıkır tıkır”
İkilemelerin kazandığı anlamlar
İkilemeler cümleye çeşitli anlamlar katar: pekiştirme (“çabuk çabuk yürüdü”), çokluk ve çeşitlilik (“renk renk balonlar”), tek tek ya da sıra ile yapma (“ev ev dolaştı”), süreklilik (“gece gündüz çalıştı”), yaklaşıklık (“aşağı yukarı yirmi kişi”), eninde sonunda olma (“er geç öğrenecek”), genelleme (“kitap mitap okumaz”). Sorularda ikilemenin cümleye kattığı anlam istendiğinde ikilemeyi çıkarıp cümleyi yeniden oku ve kaybolan anlamı bul.
Cümledeki görevleri
İkilemeler cümlede farklı sözcük türlerinin görevini üstlenebilir: “Yavaş yavaş yürüdü.” cümlesinde zarf (belirteç), “Renk renk balonlar uçurdu.” cümlesinde sıfat (ön ad), “Eş dost bayramda bize geldi.” cümlesinde isim görevindedir. İkilemeler ayrı yazılır ve aralarına virgül konmaz; yazımın ayrıntısı Yazım Kuralları konusunda işlenir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Kardeşim kayıp kedimizi bulmak için sokak sokak dolaştı.” cümlesindeki ikilemenin anlamını açıklayınız.
Çözüm. “sokak” sözcüğünün tekrarıyla kurulan ikileme, kardeşin sokakları tek tek, birini bitirip ötekine geçerek dolaştığını anlatır. İkileme çıkarılırsa “dolaştı” sözü yalnız kalır ve aramanın ne kadar geniş ve sıralı yapıldığı anlamı kaybolur. İkileme cümlede “nasıl?” sorusuna cevap verir ve zarf görevindedir.
Örnek 2. “Bu kadar çalışan biri er geç başarıya ulaşır.” cümlesindeki ikilemenin anlamını açıklayınız.
Çözüm. “er” erken, “geç” geç anlamındadır; zıt anlamlı iki sözcük bir araya gelince zaman bildirmekten çıkar. İkileme “eninde sonunda, nasıl olsa” anlamını kazanır ve başarının, ne zaman geleceği bilinmese de kesin olduğunu anlatır. İkilemenin anlamı, onu oluşturan sözcüklerin anlamından farklıdır.
Sık yapılan hatalar
- İkilemenin anlamını onu oluşturan sözcüklerin anlamıyla aynı sanmak: “aşağı yukarı” yön bildirmez.
- İkilemenin cümledeki görevini gözden kaçırmak: “renk renk balonlar” sıfat, “yavaş yavaş yürüdü” zarf görevindedir.
- İkilemelerin arasına virgül koymak.
- İkileme, aynı sözcüğün tekrarı ya da anlamca ilgili iki sözcüğün birlikte kullanılmasıdır.
- Anlamlar: pekiştirme, çokluk, sıra ile yapma, süreklilik, yaklaşıklık, eninde sonunda olma, genelleme.
- İkilemeyi çıkarıp cümleyi oku; kaybolan anlam ikilemenin kattığı anlamdır.