Konu anlatımı
Deyim, birden çok sözcüğün (kelimenin) kalıplaşarak gerçek anlamından az çok ayrı, kendine özgü bir anlam kazandığı söz öbeğidir. “Kardeşim, büyüklerin konuşmasına mutfaktan kulak kabarttı.” cümlesinde kimsenin kulağı kabarmaz; deyim “belli etmeden dinlemek” anlamındadır. Bu alt başlıkta deyimlerin özelliklerini, yapılarını ve onları tanıma yolunu göreceksin.
Deyimin özellikleri
Deyimler kalıplaşmıştır; sözcükleri değiştirilemez, yerleri değiştirilemez, araya başka sözcük girmez: “ağzı kulaklarına varmak” yerine “ağzı kulaklarına ulaşmak” denmez. Deyimlerin çoğu mecaz anlamlıdır ve bir durumu, davranışı ya da niteliği kısa ve etkili biçimde anlatır: “eteğindeki taşları dökmek” (içinde tuttuklarını açıkça söylemek), “kılı kırk yarmak” (çok titiz davranmak). Deyimler genel bir yargı ya da öğüt bildirmez.
Deyimlerin yapısı
Deyimlerin çoğu “-mak, -mek” ekli bir fiille (eylemle) sözlüğe geçer ve cümlede kişiye, zamana göre çekimlenir: “göz yummak”, “göz yumdu”, “göz yumuyor”. Bazı deyimler isim ya da sıfat (ön ad) görevinde birer öbektir: “eli açık” (cömert), “ağzı sıkı” (sır saklayan), “ateş pahası” (çok pahalı). Az sayıda deyim de cümle biçimindedir: “Atı alan Üsküdar'ı geçti.” (iş işten geçti).
Deyimi tanıma
Bir söz öbeğinin deyim olup olmadığını anlamak için sözcükleri gerçek anlamlarıyla okumayı dene. Gerçek anlamla okununca cümle tuhaflaşıyorsa ve söz öbeği bir bütün olarak yeni bir anlam taşıyorsa karşındaki bir deyimdir. Deyim, cümlede bölünmeden tek bir öge olur: “Bütün gece gözünü kırpmadı.” cümlesinde “gözünü kırpmadı” yüklemin tamamıdır. Öge ayrımının ayrıntısı Cümlenin Ögeleri konusunda işlenir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Kardeşim ödevini teslim etmeden önce her satırı defalarca okur, kılı kırk yarar.” cümlesindeki deyimin anlamını ve özelliğini açıklayınız.
Çözüm. “kılı kırk yarmak” sözü gerçek anlamıyla okunursa bir kılın kırk parçaya ayrılması gerekir; cümlede anlatılan şey bu değildir. Söz öbeği bir bütün olarak “çok titiz davranmak, en küçük ayrıntıyı bile gözden kaçırmamak” anlamındadır; her satırı defalarca okumak da bunu doğrular. Sözcükleri değiştirilemeyen, kalıplaşmış ve mecaz anlamlı bu öbek bir deyimdir.
Örnek 2. “Mevsimin ilk kirazları pazarda ateş pahasıydı.” cümlesindeki deyimi yapısı bakımından inceleyiniz.
Çözüm. Kirazların ateşle bir ilgisi yoktur; “ateş pahası” bir bütün olarak “çok pahalı” anlamındadır. Bu deyim bir fiil değil, isim soylu bir öbektir ve cümlede ek fiil (ek eylem) alarak yüklem olmuştur: “ateş pahasıydı”. Örnek, deyimlerin yalnız fiil biçiminde olmadığını gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Deyimin sözcüklerini gerçek anlamlarıyla değerlendirmek.
- Deyimi bölerek ayrı ögeler saymak; deyim cümlede tek bir ögedir.
- Her deyimin fiil biçiminde olduğunu sanmak: “eli açık”, “ateş pahası”.
- Deyim kalıplaşmıştır; sözcükleri ve sırası değiştirilemez.
- Deyimlerin çoğu mecaz anlamlıdır ve bir durumu anlatır.
- Deyim fiil, isim ya da sıfat öbeği, az sayıda da cümle biçiminde olabilir.