Konu anlatımı
TYT'de deyim sorularının çoğu, deyimin anlamını tek başına değil, bir cümle ya da parça içinde sorar. Bazen deyimlerin yanına ayraç içinde açıklamalar yazılır ve yanlış olanı istenir; bazen de deyimin, anlamına ters düşen bir cümlede kullanıldığı aranır. Bu alt başlıkta bu soruları çözmenin yolunu ve en sık karıştırılan deyimleri göreceksin.
Yerine koyma yöntemi
Ayraç içindeki açıklamayı deyimin yerine koy ve cümleyi yeniden oku. Cümle anlamını koruyorsa açıklama doğrudur. Bozuluyorsa ya açıklama deyimin anlamını tersine çevirmiştir ya da biçimce benzeyen başka bir deyimin anlamını taşır. Cümlenin geri kalanı da ipucu verir: “Gözünü budaktan sakınmayan itfaiyeci, yanan binaya ilk o girdi.” cümlesinde deyimin “tehlikeden çekinmemek” anlamı, cümlenin devamıyla doğrulanır.
Biçimce benzeyen deyimler
Bazı deyimler aynı sözcükle (kelimeyle) başlar ama anlamları birbirinden çok farklıdır. Sorular bu benzerlikten yararlanarak tuzak kurar:
- “içi geçmek” uyuklamak; “içi gitmek” bir şeyi çok istemek
- “göz atmak” şöyle bir bakmak; “göz koymak” bir şeyi elde etmeyi istemek; “göz kulak olmak” gözetip korumak
- “kulak asmak” önem vermek; “kulak kabartmak” belli etmeden dinlemek
- “ağzı sıkı” sır saklayan; “ağzı gevşek” sır tutamayan
- “eli açık” cömert; “eli sıkı” cimri
Anlamıyla çelişen bağlam
Bazı sorularda deyimin, anlamıyla çelişen bir cümlede kullanıldığı aranır. “Pireyi deve yapan biri olduğu için en büyük sorunları bile önemsemez.” cümlesinde “pireyi deve yapmak” küçük bir şeyi çok büyütmek demektir; büyük sorunları önemsememekle çelişir. Böyle soruları çözerken deyimin anlamını yaz ve cümlenin geri kalanıyla aynı yöne gidip gitmediğine bak.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Okul korosunun yeni şefi, ilk provada herkesi tek tek (I) can kulağıyla dinledi (büyük bir dikkatle dinledi). Parçaların notalarını (II) gözden geçirdi (inceleyip denetledi). Yeni katılan öğrenciler kısa sürede koronun temposuna (III) ayak uydurdu (uyum sağladı). Şefin sabrı, çekingen öğrencilerin bile (IV) yüzünü güldürdü (onları sevindirdi). Yıl sonu konserini ise bütün okul (V) dört gözle bekledi (hiç önemsemedi).” Hangi deyimin ayraç içindeki açıklaması yanlıştır?
Çözüm. Her açıklamayı deyimin yerine koyarak oku. “can kulağıyla dinlemek”, “gözden geçirmek”, “ayak uydurmak” ve “yüzünü güldürmek” açıklamalarıyla örtüşür. “dört gözle beklemek” bir şeyi büyük bir istekle, sabırsızlıkla beklemek demektir. Ayraç içindeki “hiç önemsemedi” açıklaması bu anlamın tersidir; yanlış açıklama V. deyiminkidir.
Örnek 2. “Öğle yemeğinden sonra koltukta biraz içi geçti.” ve “Vitrindeki kırmızı bisiklete içi gitti.” cümlelerindeki deyimleri karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “içi geçmek” uyuklamak, hafifçe uykuya dalmak anlamındadır; yemekten sonra koltukta olmak bu anlamı destekler. İkinci cümlede “içi gitmek” bir şeyi çok istemek anlamındadır; bisikletin vitrinde olması bu isteği açıklar. İki deyim aynı sözcükle başlasa da anlamları birbirinden tamamen farklıdır.
Sık yapılan hatalar
- Ayraç içindeki açıklamayı deyimin yerine koymadan, tanıdık gelen açıklamayı doğru saymak.
- Biçimce benzeyen deyimleri karıştırmak: “göz atmak” ile “göz kulak olmak”.
- Cümlenin geri kalanını okumadan deyimin anlamına karar vermek.
- Açıklamayı deyimin yerine koy; cümle bozulmuyorsa açıklama doğrudur.
- Aynı sözcükle başlayan deyimlerin anlamları çok farklı olabilir.
- Deyimin anlamı cümlenin geri kalanıyla aynı yöne gitmelidir.