Konu anlatımı
Deyimler de atasözleri de kalıplaşmış söz öbekleridir ve çoğu mecaz anlamlıdır. Bu benzerlik yüzünden sınavda ikisi sık karıştırılır. Bu alt başlıkta deyim ile atasözünün ortak ve ayrı özelliklerini ve bir söz öbeğinin hangisi olduğuna karar vermenin yolunu göreceksin.
Ortak özellikler
İkisi de kalıplaşmıştır; sözcükleri (kelimeleri) ve dizilişleri değiştirilemez. İkisi de çoğunlukla mecaz anlamlıdır ve halkın ortak malıdır; kimin söylediği bilinmez. İkisi de anlatıma canlılık ve kısalık kazandırır: Bir paragrafta uzun uzun anlatılacak bir durum, tek bir deyim ya da atasözüyle özetlenebilir.
Ayrıldıkları noktalar
Atasözü genel bir yargı bildirir ve çoğunlukla öğüt verir; herkes ve her zaman için söylenmiştir: “Acele işe şeytan karışır.” Deyim ise belli bir durumu, davranışı ya da niteliği adlandırır; öğüt vermez: “kılı kırk yarmak”. Deyimler çoğunlukla “-mak, -mek” ekli bir fiille (eylemle) sözlüğe geçer ve cümlede kişiye, zamana göre çekimlenir: “Kardeşim kılı kırk yarar.” Atasözleri ise çoğunlukla çekimlenmeden, olduğu gibi kullanılır.
Cümle biçimindeki deyimler
Cümle biçiminde olmak, bir sözü atasözü yapmaz. “Atı alan Üsküdar'ı geçti.” cümle biçimindedir ama genel bir yargı ya da öğüt bildirmez; iş işten geçtiğini, artık bir şey yapmak için geç kalındığını anlatan bir deyimdir. Nasıl ayırt edilir: Söz, herkes için geçerli bir yaşam gerçeği ya da bir öğüt bildiriyorsa atasözüdür; belli bir durumu adlandırıyor ya da betimliyorsa deyimdir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Bin işit, bir söyle.” ve “dilinde tüy bitmek” sözlerinden hangisi atasözü, hangisi deyimdir?
Çözüm. “Bin işit, bir söyle.” herkese yönelik bir öğüttür: Çok dinle, az konuş. Genel bir yargı ve öğüt bildirdiği için atasözüdür. “dilinde tüy bitmek” ise bir şeyi defalarca söylemekten usanmak durumunu anlatır; öğüt vermez ve cümlede çekimlenir: “Kardeşime odasını toplamasını söylemekten dilimde tüy bitti.” Bu söz bir deyimdir.
Örnek 2. “Gülü seven dikenine katlanır.”, “göz boyamak” ve “Atı alan Üsküdar'ı geçti.” sözlerini deyim ve atasözü bakımından sınıflandırınız.
Çözüm. Birinci söz, güzel bir şeyi isteyenin onun zahmetine de katlanması gerektiğini bildiren genel bir yargı ve öğüttür; atasözüdür. “göz boyamak”, aldatıcı davranışlarla gerçeği gizlemeyi adlandırır; deyimdir. Üçüncü söz cümle biçimindedir ama öğüt vermez; iş işten geçtiğini anlatan bir deyimdir.
Sık yapılan hatalar
- Cümle biçimindeki her sözü atasözü saymak: “Atı alan Üsküdar'ı geçti.” bir deyimdir.
- Mecaz anlamlı her söz öbeğini deyim saymak; mecaz anlamlı atasözleri de vardır: “Ağaç yaşken eğilir.”
- Öğüt ve genel yargı ölçütünü kullanmadan yalnız biçime bakarak karar vermek.
- Atasözü genel bir yargı ve çoğunlukla öğüt bildirir, çoğunlukla çekimlenmeden kullanılır.
- Deyim belli bir durumu adlandırır, öğüt vermez, cümlede çekimlenir.
- Cümle biçiminde olmak, bir sözü atasözü yapmaz.