Konu anlatımı
Sözcükte anlam, bir sözcüğün (kelimenin) cümlede hangi anlamla kullanıldığını inceler. Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı anlamlar kazanabilir: “Ceketin kolu söküldü.” cümlesinde “kol” giysinin bir bölümünü, “Dere köprünün altında iki kola ayrılıyor.” cümlesinde akarsuyun bir bölümünü anlatır. TYT'de bu konudan gelen sorular çoğunlukla bir sözcüğün cümledeki anlamını, boşluğa uygun sözcüğü ya da bir anlam olayını buldurur.
Bu sayfada gerçek, yan ve mecaz anlamı, çok anlamlılığı, bağlama uygun sözcük seçmeyi, somut ve soyut anlamı, ad aktarmasını (mecazımürsel), terim anlamı ve sözcükler arasındaki anlam ilişkilerini göreceksin. Her başlığın ayrıntısı alt başlıklarda yer alıyor. Deyimler, atasözleri ve ikilemeler Söz Öbeklerinde Anlam, cümlenin anlam özellikleri Cümlede Anlam konusunda işlenir.
Gerçek, yan ve mecaz anlam
Bir sözcüğün akla gelen ilk anlamı gerçek (temel) anlamıdır: “Ayağım üşüdü.” Sözcük, gerçek anlamıyla bağını koruyarak başka bir varlığı adlandırırsa yan anlam kazanır: “Masanın ayağı sallanıyor.” Sözcük gerçek anlamından uzaklaşıp bir benzerlik ya da çağrışımla başka bir anlama geçerse mecaz anlamlı olur: “Ağabeyim yumuşak bir insandır.” Bu cümlede “yumuşak” dokunmayla algılanan bir niteliği değil, kişinin hoşgörülü olduğunu anlatır.
Çok anlamlılık ve bağlam
Sözcüklerin çoğu birden çok anlam taşır; hangi anlamın seçildiğini bağlam, yani sözcüğün içinde bulunduğu cümle belirler. “çekmek” sözcüğü “Kovayı kuyudan iple çekti.” cümlesinde kendine doğru getirmek, “Yeni pantolonum ilk yıkamada çekti.” cümlesinde kısalmak, “Bankadan biraz para çekti.” cümlesinde almak anlamındadır. Sorularda verilen anlamı cümledeki sözcüğün yerine koyarak oku; cümle bozulmuyorsa doğru anlamı bulmuşsundur.
Bağlama uygun sözcük
Boşluk doldurma sorularında boşluğa gelecek sözcüğü parçanın öteki bölümleri belirler. “ama, oysa, ise, aksine” gibi sözler karşıtlık, “bu yüzden, çünkü” gibi sözler neden-sonuç, iki nokta ise açıklama bildirir. Önce boşluğun olumlu mu olumsuz mu bir sözcük istediğine karar ver; iki boşluklu sorularda iki sözcüğü de ayrı ayrı sına. Yalnız ilk boşluğa uyan seçenek, en sık düşülen tuzaktır.
Somut, soyut ve anlam aktarmaları
Beş duyudan biriyle algılanan varlıkları anlatan sözcükler somut, yalnız zihinde var olan kavramları anlatan sözcükler soyuttur: “taş, rüzgâr, koku” somut; “özlem, cesaret, adalet” soyuttur. Sorularda en çok, somut bir niteliğin soyut bir kavrama aktarıldığı kullanımlar sorulur: “ağır bir sorumluluk”, “derin bir sevgi”. Bir duyuya ait niteliğin başka bir duyuya aktarılmasına ise duyu aktarması denir: “yumuşak bir ses”.
Ad aktarması ve terim anlam
Bir sözcüğün, benzetme amacı olmadan, kendisiyle yakından ilgili bir kavramı karşılamak için kullanılmasına ad aktarması denir: “Bütün mahalle yeni parkın açılışına geldi.” cümlesinde açılışa gelen, mahallede oturanlardır. Bir sözcüğün bir bilim, sanat, spor ya da meslek alanında kazandığı özel anlam ise terim anlamdır: “Oyunun ikinci perdesinde sahne karardı.” cümlesinde “perde” bir tiyatro terimidir.
Sözcükler arasındaki anlam ilişkileri
Yazılışları farklı, anlamları aynı olan sözcüklere eş anlamlı (anlamdaş) sözcükler denir: “yanıt–cevap”, “konuk–misafir”. Anlamca birbirinin karşıtı olan sözcükler zıt anlamlı (karşıt anlamlı) sözcüklerdir: “erken–geç”, “dar–geniş”. Yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları ilgisiz sözcükler ise eş sesli (sesteş) sözcüklerdir: “Bahçedeki gül açtı.”, “Bu fıkraya sen de gül.” Olumsuzluk eki ya da “değil” sözü zıt anlam kurmaz: “güzel” ile “güzel değil” zıt anlamlı değildir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “kaçmak” sözcüğünün “Kedi, kapı açılınca bahçeye kaçtı.” ve “Gürültü yüzünden uykum kaçtı.” cümlelerindeki anlamlarını karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede kedi hızla uzaklaşıp bahçeye gitmiştir; “kaçmak” akla gelen ilk anlamıyla, yani gerçek anlamıyla kullanılmıştır. İkinci cümlede ise uyku bir yerden bir yere gitmez; uyku isteği ortadan kalkmıştır. Sözcük burada “yok olmak, gelmez olmak” anlamını taşır. Aynı sözcüğün iki cümlede farklı anlamlar kazanması çok anlamlılıktır.
Örnek 2. “Ressam, tablolarında renkleri ---- kullanır: Bir tuvalde çoğu zaman üç renkten fazlası bulunmaz. Ama bu ---- resimlerini cansız göstermez; tersine her rengi daha belirgin kılar.” Boşluklara “cömertçe – bolluk” mu, “ölçülü – sadelik” mi gelmelidir?
Çözüm. İki noktadan sonraki cümle, ressamın bir tuvalde üç renkten fazlasını kullanmadığını açıklar; demek ki renkleri az ve ölçülü kullanır. İkinci boşluktaki sözcük bu az renkli anlatıma gönderme yapmalıdır; bu da “sadelik” sözcüğüdür. “cömertçe – bolluk” çifti, renklerin az kullanıldığını söyleyen açıklamayla çelişir. Doğru çift “ölçülü – sadelik”tir.
Örnek 3. “Dere yatağında parlak bir taş bulduk.” ve “Kardeşimin aklına parlak bir fikir geldi.” cümlelerindeki “parlak” sözcüklerini somut ve soyut anlam bakımından karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede taş, görme duyusuyla algılanan somut bir varlıktır; “parlak” onun ışığı yansıtmasını anlatır ve gerçek anlamdadır. İkinci cümlede fikir, yalnız zihinde var olan soyut bir kavramdır. Görmeyle algılanan parlaklık niteliği bu soyut kavrama aktarılmış; “parlak” burada “çok iyi, başarılı” anlamı kazanmıştır.
Sık yapılan hatalar
- Soyut sözcüklerin gerçek anlamlı olamayacağını sanmak: “Umudunu hiç yitirmedi.” cümlesinde “umut” soyut ama gerçek anlamlıdır.
- Yan anlamı mecaz anlam sanmak: “masanın ayağı” sözünde sözcük gerçek anlamıyla bağını korur.
- Boşluk doldurmada yalnız ilk boşluğa bakıp seçeneği işaretlemek.
- Mecaz anlamlı her sözcüğü ad aktarması saymak; ad aktarmasında benzetme yoktur.
- Olumsuz biçimi zıt anlam sanmak: “gelmek” ile “gelmemek” zıt anlamlı değildir, “gelmek” ile “gitmek” zıt anlamlıdır.
- Çok anlamlı bir sözcüğü eş sesli saymak: “şişenin ağzı” ile “insanın ağzı” arasında anlam ilgisi vardır.
- Gerçek anlam akla gelen ilk anlamdır; yan anlam gerçek anlamla bağını korur; mecaz anlam gerçek anlamdan uzaklaşır.
- Sözcüğün anlamını bağlam belirler; verilen anlamı sözcüğün yerine koyarak sına.
- Somut duyularla algılanır; soyut yalnız zihinde vardır.
- Ad aktarmasında yakın ilgi vardır, benzetme yoktur: mahalle → mahalleli.
- Terim anlam bir bilim, sanat, spor ya da meslek alanına özgü anlamdır.
- Eş sesli sözcüklerin anlamları arasında ilgi yoktur; çok anlamlı sözcüğün anlamları birbirine bağlıdır.