Konu anlatımı
Türkçede sözcüklerin (kelimelerin) çoğu birden çok anlam taşır. Sözlükte bu anlamlar numaralanarak sıralanır; cümlede hangisinin kullanıldığını ise bağlam belirler. TYT'de bu konudan gelen sorular çoğunlukla bir anlam verip onu taşıyan cümleyi ya da numaralanmış cümlelerden aynı anlamlı olanları buldurur. Bu alt başlıkta çok anlamlılığı ve bu soruları çözme yolunu göreceksin.
Bağlam anlamı belirler
“çekmek” sözcüğü kullanıldığı cümleye göre farklı anlamlar kazanır: “Kovayı kuyudan iple çekti.” (kendine doğru getirmek), “Yeni pantolonum ilk yıkamada çekti.” (kısalmak), “Kardeşim çocukken çok sıkıntı çekti.” (katlanmak, yaşamak), “Bankadan biraz para çekti.” (almak), “Dağın fotoğrafını çektim.” (görüntü kaydetmek). Bu anlamlar birbirinden farklıdır ama hepsi aynı sözcüğe aittir. Sözcüğü tek başına düşünmek yetmez; onu cümleyle birlikte okumalısın.
Verilen anlamı bulma
Soruda bir sözlük anlamı verilir ve bu anlamı taşıyan cümle istenir. Verilen anlamı her cümlede sözcüğün yerine koyarak oku. “bozmak: (hava) kötüleşmek” anlamı “Öğleden sonra hava bozunca piknikten erken döndük.” cümlesine uyar: “hava kötüleşince” denebilir. “Kardeşim yeni saatini iki günde bozdu.” cümlesinde ise sözcük “çalışmaz duruma getirmek” anlamındadır; yerine verilen anlam konunca cümle anlamsızlaşır.
Üç sözcüklü ve eşleştirmeli sorular
Bazı sorularda üç sözcüğün anlamı birlikte verilir ve üçünü de bu anlamlarıyla taşıyan cümle istenir. Bu sorularda her seçeneği üç ayrı sınamadan geçir; bir sözcük bile farklı anlamdaysa seçeneği ele. En sık tuzak, iki sözcüğün uyduğu ama üçüncüsünün başka bir anlamda kaldığı seçenektir. Numaralanmış cümlelerden aynı anlamlı iki sözcüğü bulduran sorularda ise her cümledeki anlamı kısa bir karşılıkla yanına yaz, sonra karşılıkları eşleştir.
Çok anlamlılık ve eş seslilik
Çok anlamlı bir sözcüğün anlamları arasında bir ilgi vardır: “insanın ağzı” ile “şişenin ağzı” biçim ve işlev benzerliğiyle birbirine bağlıdır. Eş sesli (sesteş) sözcüklerde ise anlamlar arasında hiçbir ilgi yoktur: “Gökten dolu yağdı.” ile “Bardak su dolu.” cümlelerindeki “dolu” sözcükleri ayrı sözcüklerdir. Bu ayrım için anlamlar arasında bir bağ kurulup kurulamadığına bak.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “bozmak: Geçersiz kılmak, yerine getirmemek.” Bu anlam “Kardeşim yeni saatini iki günde bozdu.”, “Komşumuz anlaşmayı son anda bozdu.” ve “Bu gürültü bütün keyfimi bozdu.” cümlelerinden hangisinde vardır?
Çözüm. Anlamı sözcüğün yerine koyarak sına. “Anlaşmayı geçersiz kıldı.” denebildiği için komşuyla ilgili cümle verilen anlamı taşır. Saatle ilgili cümlede sözcük “çalışmaz duruma getirmek”, keyifle ilgili cümlede ise “kaçırmak, yok etmek” anlamındadır; bu iki cümlede verilen anlam yerine konunca cümle anlamsızlaşır.
Örnek 2. “I. Valizim bu kez çok hafifti. II. Akşam hafif bir yemek yedik. III. Gece boyunca hafif bir yağmur yağdı. IV. Kutuların en hafifini kardeşim taşıdı.” Hangi iki cümlede “hafif” sözcüğü aynı anlamdadır?
Çözüm. Her cümledeki anlamı kısa bir karşılıkla yaz: I. ağırlığı az, II. kolay sindirilen, III. şiddeti az, IV. ağırlığı az. Valizden ve kutulardan söz eden I. ve IV. cümlelerde “hafif” aynı anlamdadır. Yemekle ilgili cümlede sözcük tartıyı değil sindirimi, yağmurla ilgili cümlede ise şiddeti anlatır.
Sık yapılan hatalar
- Verilen anlamı sözcüğün yerine koymadan, sözcüğün geçtiği ilk cümleyi seçmek.
- Üç sözcüklü sorularda iki sözcük uyunca seçeneği doğru saymak.
- Çok anlamlı bir sözcüğün anlamlarını eş sesli sözcükler sanmak.
- Sözcüğün anlamını bağlam belirler.
- Verilen anlamı sözcüğün yerine koy; cümle bozulmuyorsa anlam doğrudur.
- Çok anlamlılıkta anlamlar arasında bağ vardır; eş seslilikte yoktur.