Konu anlatımı
Sözcükler (kelimeler), anlattıkları varlığın duyularla algılanıp algılanmamasına göre somut ya da soyut anlamlıdır. “Rüzgâr pencereyi çarptı.” cümlesindeki “rüzgâr” somut, “Cesareti herkesi şaşırttı.” cümlesindeki “cesaret” soyuttur. TYT sorularında en çok, somut bir niteliğin soyut bir kavrama aktarıldığı cümle buldurulur. Bu alt başlıkta somut ve soyut anlamı ve aralarındaki aktarmaları göreceksin.
Somut ve soyut sözcükler
Beş duyudan en az biriyle algılanabilen varlıkları anlatan sözcükler somuttur: “taş, ekmek, rüzgâr, ses, koku”. Ses ve koku görülmez ama işitme ve koklama duyularıyla algılandığı için somuttur. Yalnız düşünceyle var olan, duyularla algılanamayan kavramları anlatan sözcükler soyuttur: “özlem, cesaret, adalet, umut, düşünce”. Soyut bir sözcük de gerçek anlamıyla kullanılabilir: “Bu haber hepimize umut verdi.”
Somut niteliğin soyut kavrama aktarılması
Duyularla algılanan bir nitelik soyut bir kavramı nitelediğinde sözcük soyut bir anlam kazanır: “ağır bir sorumluluk”, “derin bir sevgi”, “keskin bir zekâ”, “parlak bir fikir”. Sorumluluğun tartıda ağırlığı, sevginin ölçülebilir bir derinliği yoktur; bu nitelikler aktarma yoluyla soyut kavramlara yüklenmiştir. Aynı nitelik somut bir varlığı nitelediğinde gerçek anlamda kalır: “derin bir kuyu”, “keskin bir bıçak”.
Somutlaştırma
Soyut bir kavram somut bir varlıkmış gibi anlatılırsa somutlaştırma yapılmış olur: “Bütün umutları bir anda yıkıldı.”, “Sınav kaygısını kapının dışında bıraktı.” Birinci cümlede umut bir yapı gibi yıkılmış, ikinci cümlede kaygı bir eşya gibi kapının dışında bırakılmıştır. Bu cümlelerde soyut kavramlara somut varlıklara özgü eylemler yüklenmiştir.
Duyu aktarması
Bir duyuya ait niteliğin başka bir duyuyla algılanan bir şeye aktarılmasına duyu aktarması denir: “yumuşak bir ses” (dokunma → işitme), “keskin bir koku” (dokunma → koklama), “tatlı bir ses” (tat → işitme), “sert bir bakış” (dokunma → görme). Duyu aktarmasında nitelenen şey de duyularla algılanır. Nasıl ayırt edilir: Nitelenen sözcüğe bak. Duyularla algılanıyorsa duyu aktarması, yalnız zihinde varsa somut niteliğin soyut kavrama aktarılması vardır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Dere yatağında parlak bir taş bulduk.” ve “Kardeşimin aklına parlak bir fikir geldi.” cümlelerindeki “parlak” sözcüklerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede taş, görme duyusuyla algılanan somut bir varlıktır; “parlak” onun ışığı yansıtmasını anlatır ve gerçek anlamdadır. İkinci cümlede fikir, yalnız zihinde var olan soyut bir kavramdır. Görmeyle algılanan parlaklık niteliği bu soyut kavrama aktarılmış; “parlak” burada “çok iyi, başarılı” anlamı kazanmıştır.
Örnek 2. “Gece boyunca uzaktan yumuşak bir müzik sesi geldi.” cümlesindeki aktarmayı açıklayınız.
Çözüm. “yumuşak” dokunma duyusuyla algılanan bir niteliktir. Cümlede bu nitelik, işitme duyusuyla algılanan müzik sesine aktarılmıştır. Ses de duyularla algılandığı için bu kullanım somut bir niteliğin soyut bir kavrama aktarılması değildir; bir duyudan öteki duyuya yapılan duyu aktarmasıdır.
Sık yapılan hatalar
- Ses ve kokuyu görülmedikleri için soyut saymak; işitilir ve koklanır, somutturlar.
- Duyu aktarmasını somut niteliğin soyut kavrama aktarılmasıyla karıştırmak: “yumuşak ses” duyu aktarmasıdır.
- Soyut sözcüklerin her zaman mecaz anlamlı olduğunu sanmak: “Bu haber hepimize umut verdi.”
- Somut duyularla algılanır, ses ve koku da somuttur; soyut yalnız zihinde vardır.
- Somut nitelik soyut kavrama aktarılabilir: ağır sorumluluk, derin sevgi, keskin zekâ.
- Somutlaştırmada soyut kavram somut bir varlık gibi anlatılır: Umutları yıkıldı.
- Duyu aktarmasında bir duyunun niteliği başka bir duyuya geçer: yumuşak ses.