Konu anlatımı
Bazı sözcükler (kelimeler) yazılış ve okunuş bakımından tıpatıp aynı olduğu hâlde birbiriyle ilgisiz anlamlar taşır. Bunlara eş sesli (sesteş) sözcükler denir: “Bahçedeki gül açtı.” ve “Bu fıkraya sen de gül.” cümlelerindeki “gül” sözcükleri ayrı sözcüklerdir. Bu alt başlıkta eş sesli sözcükleri ve onları çok anlamlı sözcüklerden ayırmayı göreceksin.
Eş sesli sözcükler
Eş sesli sözcükler aynı biçimde yazılır ve okunur, ama anlamları arasında hiçbir bağ yoktur. Sık karşılaşılan örnekler şunlardır: “yaz” (mevsim / yazmak fiilinin (eyleminin) emir biçimi), “dolu” (yağış / boş olmayan), “gül” (çiçek / gülmek), “ekmek” (yiyecek / tohum ekmek), “bin” (sayı / binmek). Bu sözcüklerin türü de çoğunlukla farklıdır: Biri isim, öteki fiil ya da sıfat (ön ad) olabilir.
Çok anlamlı sözcükten ayırma
Eş sesli sözcükleri çok anlamlı sözcüklerle karıştırmamak gerekir. Çok anlamlı bir sözcüğün anlamları arasında bir ilgi vardır: “dağın eteği” ile “giysinin eteği” biçim benzerliğiyle birbirine bağlıdır. “Gökten dolu yağdı.” ile “Bardak su dolu.” cümlelerindeki “dolu” sözcükleri arasında ise bir anlam bağı kurulamaz. Nasıl ayırt edilir: İki anlam arasında bir benzerlik ya da türeme bağı kurabiliyorsan sözcük çok anlamlıdır; kuramıyorsan eş seslidir.
Aynı cümlede iki anlam
Eş sesli bir sözcük aynı cümlede iki ayrı anlamla kullanılabilir: “Bu yaz bana sık sık mektup yaz.” cümlesindeki ilk “yaz” mevsimi, ikincisi yazma işini anlatır. Böyle cümlelerde sözcüğün türüne de bak: Birincisi isim, ikincisi fiildir. Manilerde ve şiirlerde eş sesli sözcükler, söyleyişe çekicilik katmak için sık kullanılır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Bu yaz bana sık sık mektup yaz.” cümlesindeki “yaz” sözcüklerini inceleyiniz.
Çözüm. İlk “yaz” sözcüğü yılın en sıcak mevsimini adlandıran bir isimdir. İkinci “yaz” ise “yazmak” fiilinin emir biçimidir ve bir işe karşılık gelir. Bu iki anlam arasında bir bağ kurulamaz. Yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları ilgisiz olan bu iki sözcük eş seslidir.
Örnek 2. “Şişenin ağzı kırılmış.” ve “Bebeğin ağzına bir kaşık çorba verdi.” cümlelerindeki “ağız” sözcükleri eş sesli midir?
Çözüm. İkinci cümlede “ağız”, insan yüzündeki organdır ve gerçek anlamındadır. Birinci cümlede ise şişenin açık ucunu adlandırır; bu anlam, organın biçimine ve işlevine benzerlikten doğmuştur. Anlamlar arasında bir ilgi bulunduğu için bu iki kullanım eş sesli değildir; “ağız” çok anlamlı bir sözcüktür ve birinci cümlede yan anlamıyla kullanılmıştır.
Sık yapılan hatalar
- Çok anlamlı sözcüğü eş sesli saymak: “şişenin ağzı” ile “bebeğin ağzı”.
- Eş sesli sözcüklerin türünü gözden kaçırmak: “yaz” hem isim hem fiil olabilir.
- Anlamlar arasında bağ kurmayı denemeden karar vermek.
- Eş sesli (sesteş): aynı yazılış ve okunuş, ilgisiz anlamlar (yaz, dolu, gül).
- Anlamlar arasında bağ varsa sözcük çok anlamlıdır.
- Eş sesli sözcükler aynı cümlede iki ayrı anlamla da kullanılabilir.