Konu anlatımı
Ad aktarması (mecazımürsel), bir sözcüğün (kelimenin) benzetme amacı güdülmeden, kendisiyle yakından ilgili bir kavramı karşılamak için kullanılmasıdır. “Sınıf, öğretmenin şakasına kahkahayla güldü.” cümlesinde gülen sınıfın kendisi değil, sınıftaki öğrencilerdir. Bu alt başlıkta ad aktarmasının başlıca türlerini ve onu öteki mecaz kullanımlardan ayırmayı göreceksin.
Başlıca ilgiler
Ad aktarmasında iki kavram arasında benzerlik değil, bir yakınlık ilgisi vardır. Sorularda en sık görülen ilgiler şunlardır:
- Yer ve orada bulunanlar: “Bütün mahalle yeni parkın açılışına geldi.” (mahalleli)
- Yazar ve eseri: “Tren yolculuğu boyunca Sait Faik okudum.” (yazarın öyküleri)
- Kap ve içindeki: “Çaydanlık kaynamaya başladı.” (çaydanlıktaki su)
- Ülke ve onu temsil edenler: “Türkiye bu turnuvaya iki sporcuyla katılacak.”
Ad aktarması ve benzetme
Ad aktarmasını benzetmeye dayanan mecazlardan ayırmak gerekir. “Bu çocuk tam bir arı.” cümlesinde çocuk çalışkanlığı bakımından arıya benzetilmiştir; bu bir benzetmedir. “Bütün mahalle yeni parkın açılışına geldi.” cümlesinde ise mahalle ile mahalleli arasında benzerlik yoktur; mahalle, orada oturan insanlarla ilgisi yüzünden onların yerine kullanılmıştır. Nasıl ayırt edilir: Sözcüğün yerine kastedilen kavramı koy. “Bütün mahalleli” denebiliyorsa ve iki kavram arasında benzerlik değil bir yakınlık varsa ad aktarması vardır.
Sorularda dikkat
Ad aktarması sorularında seçeneklerde başka mecaz kullanımlar da bulunur: “kırık umutlar”, “soğuk bir karşılama” gibi. Bunlarda sözcükler gerçek anlamdan uzaklaşmıştır ama bir sözcük başka bir kavramın yerine geçmemiştir. Soru, bir sözcüğün yakından ilgili olduğu başka bir kavramı karşıladığı cümleyi istiyorsa yalnız bu yer değiştirmeye bak. Yer adı ile oradakilerin, yazar adı ile eserinin, kap ile içindekinin yer değiştirdiği cümleleri ara.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Kardeşim bütün yaz Ömer Seyfettin okudu.” ve “Kardeşim bütün yaz Ömer Seyfettin'in öykülerini okudu.” cümlelerini karşılaştırınız.
Çözüm. İkinci cümlede okunan şey açıkça söylenmiştir: yazarın öyküleri. Birinci cümlede ise okunan şeyin yerine yazarın adı kullanılmıştır. Bir insan okunmaz; yazar ile eseri arasındaki yakın ilgi yüzünden yazarın adı eserlerinin yerine geçmiştir. Benzetme olmadan yapılan bu kullanım ad aktarmasıdır.
Örnek 2. “Çaydanlık kaynamaya başladı.” cümlesinde bir ad aktarması var mıdır?
Çözüm. Kaynayan, çaydanlığın kendisi değil, içindeki sudur. Kap ile içindeki arasında yakın bir ilgi vardır ve kabın adı içindekinin yerine kullanılmıştır. İki kavram arasında benzerlik kurulmadığı için bu kullanım bir benzetme değil, ad aktarmasıdır.
Sık yapılan hatalar
- Benzetmeye dayanan mecazları ad aktarması sanmak: “Bu çocuk tam bir arı.”
- Yerin kendisini anlatan cümleleri ad aktarması saymak: “Mahallemizin sokakları dar ve yokuşludur.” cümlesinde “mahalle” yerin kendisidir.
- Kastedilen kavramı sözcüğün yerine koyarak sınamamak.
- Ad aktarmasında yakın ilgi vardır, benzetme yoktur.
- Sık ilgiler: yer ve oradakiler, yazar ve eser, kap ve içindeki.
- Sına: Kastedilen kavram sözcüğün yerine konabiliyor mu?