Konu anlatımı
TYT'de bu konudan gelen soruların önemli bir bölümü, bir parçadaki boşluğa en uygun sözcüğü (kelimeyi) buldurur. Bu sorularda sözcüğün anlamını bilmek kadar parçadaki ipuçlarını görmek de önemlidir. Bir başka soru türü, numaralanmış sözcüklerin yanındaki ayraç içinde verilen karşılıklardan uymayanı sorar. Bu alt başlıkta bu iki soru türünü ve çözüm yolunu göreceksin.
İpucu sözcükleri
Boşluğun çevresindeki sözler, gelecek sözcüğün yönünü gösterir. “ama, oysa, ise, aksine, tersine” karşıtlık kurar; boşluğa gelecek sözcük, öteki bölümdekinin karşıtı olmalıdır. “bu yüzden, çünkü, bu nedenle” neden-sonuç kurar; sonuç, nedene uygun olmalıdır. İki nokta ve “yani” ise açıklama bildirir; iki noktadan sonraki cümle, boşluğa gelecek sözcüğün anlamını açar.
Olumlu mu, olumsuz mu?
Boşluğa gelecek sözcüğün olumlu mu olumsuz mu bir değerlendirme taşıdığına karar ver. “Kardeşim yatmadan önce masasını toplar, kalemlerini renklerine göre dizer; tam bir ---- düşkünüdür.” cümlesinde boşluk, anlatılan davranışa uygun bir sözcük ister: “düzen”. “dağınıklık” ya da “telaş” gibi sözcükler parçadaki davranışlarla çelişir.
İki boşluklu sorular
İki boşluklu sorularda önce kolay boşluğu çöz ve uymayan seçenekleri ele; sonra kalan seçeneklerde öteki boşluğu sına. Seçeneklerdeki çiftler çoğunlukla karşıt sözcüklerden kurulur ve bazıları doğru çiftin tersidir: “titiz – aceleci” doğruysa “aceleci – titiz” de seçeneklerde bulunabilir. Bu yüzden her sözcüğü kendi boşluğunda okuyarak karar ver.
Ayraç içindeki karşılıklar
Bu soru türünde metindeki bazı sözcüklerin yanına ayraç içinde bir anlam yazılır ve uymayanı istenir. Her karşılığı sözcüğün yerine koyarak oku. Tuzak çoğunlukla iki türlüdür: Ya sözcüğün gerçek anlamı yazılmıştır ama metinde mecaz anlam vardır ya da yakın anlamlı ama değer bakımından farklı bir sözcük verilmiştir: “ağırbaşlı” (ciddi ve olgun) yerine “somurtkan” yazmak gibi.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Dedem bir haberi duyduğunda hemen inanmaz, önce kaynağını sorar, başka birinden de doğrulatırdı; çok ---- bir adamdı. Babaannem ise duyduğu her söze ---- inanır, sonra da sık sık yanıldığını görürdü.” Boşluklara “kuşkucu – hemen”, “saf – hemen” ve “temkinli – güçlükle” çiftlerinden hangisi gelmelidir?
Çözüm. Dedenin haberi doğrulatmadan inanmaması onun kuşkucu biri olduğunu gösterir; “saf” bu davranışla çelişir. “ise” bağlacı babaanneyi dedeyle karşıt bir yere koyar: Babaanne duyduğuna çabucak inanan biridir, ikinci boşluğa “hemen” gelir. “temkinli – güçlükle” çiftinin ilk sözcüğü uysa da ikinci sözcük karşıtlığı bozar. Doğru çift “kuşkucu – hemen”dir.
Örnek 2. “Komşumuz Sevim Hanım (I) ağırbaşlı (ciddi ve olgun) bir kadındı. Sabahları (II) erkenden (erken saatte) kalkar, bahçesiyle uğraşırdı. Mahallenin çocuklarına (III) şefkatle (sevgi ve koruma duygusuyla) yaklaşırdı. Bahçesinde yetişen meyveleri (IV) cömertçe (esirgemeden, bolca) dağıtırdı. Kimseyle (V) didişmezdi (iyi geçinmezdi).” Hangi sözcüğün ayraç içindeki karşılığı metindeki anlamıyla örtüşmez?
Çözüm. Her karşılığı sözcüğün yerine koyarak oku. “ağırbaşlı”, “erkenden”, “şefkatle” ve “cömertçe” karşılıklarıyla örtüşür. “didişmek” çekişmek, ağız kavgası etmek demektir; “Kimseyle didişmezdi.” cümlesi onun kimseyle kavga etmediğini anlatır. Ayraç içindeki “iyi geçinmezdi” bu anlamın tersidir; uymayan karşılık V. sözcüğünkidir.
Sık yapılan hatalar
- Yalnız ilk boşluğa uyan seçeneği işaretlemek.
- Karşıtlık bildiren “ise, oysa” gibi sözleri görmeden iki boşluğa aynı yönde sözcük koymak.
- Ayraç içindeki karşılığı sözcüğün yerine koyup okumadan karar vermek.
- İpuçları: karşıtlık (ama, oysa, ise), neden-sonuç (bu yüzden), açıklama (iki nokta, yani).
- Önce boşluğun olumlu mu olumsuz mu bir sözcük istediğini belirle.
- İki boşluğu da ayrı ayrı sına; ters kurulmuş çiftlere dikkat et.