Konu anlatımı
Bazı sözcükler (kelimeler) bir bilim, sanat, spor ya da meslek alanında özel bir anlam kazanır. Bu anlama terim anlam denir: “Kesrin paydası sıfır olamaz.” cümlesindeki “payda” bir matematik terimidir. Terim anlamlı sözcükler o alanın kavramlarını adlandırır. Bu alt başlıkta terim anlamı ve onu aynı sözcüğün öteki kullanımlarından ayırmayı göreceksin.
Terim anlamın özellikleri
Terim, bir alanda belli bir kavramı karşılayan sözcüktür ve o alanda çoğunlukla tek bir anlamı vardır: “açı” (geometri), “hücre” (biyoloji), “sahne” (tiyatro), “ofsayt” (futbol), “ünlü” (dil bilgisi). Terimlerin bir kısmı yalnız o alanda kullanılır; bir kısmı ise günlük dilde başka anlamları da olan sözcüklerdir. Asıl dikkat edilmesi gereken bu ikinci gruptur, çünkü sorular aynı sözcüğün gündelik ve terim anlamlarını karşılaştırır.
Aynı sözcük, farklı kullanımlar
“perde” sözcüğü “Odanın perdesini çektim.” cümlesinde gerçek anlamdadır; “Oyunun ikinci perdesinde sahne karardı.” cümlesinde ise bir tiyatro terimidir. “çatı” sözcüğü “Evin çatısı rüzgârda uçtu.” cümlesinde gerçek anlamda, “Bu fiilin (eylemin) çatısı edilgendir.” cümlesinde dil bilgisi terimidir. “ünlü” sözcüğü “Ünlü bir şarkıcı konser verdi.” cümlesinde “tanınmış” anlamında, “Türkçede sekiz ünlü vardır.” cümlesinde ise bir ses bilgisi terimidir.
Terimi tanıma
Bir sözcüğün terim anlamında kullanıldığını cümledeki öteki sözcükler gösterir. “pay, payda, kesir” matematiği; “oyun, sahne, oyuncu” tiyatroyu; “ek, kök, ünlü” dil bilgisini çağrıştırır. Nasıl ayırt edilir: Sözcük o cümlede bir alanın kavramını mı adlandırıyor, yoksa gündelik bir varlığı ya da niteliği mi anlatıyor, ona bak. Aynı sözcük mecaz anlamla da kullanılabilir: “Kardeşimle aramızda bir perde var.” cümlesinde “perde” ne eşyayı ne de oyunun bir bölümünü anlatır; iki kişi arasındaki uzaklığı anlatan mecaz bir kullanımdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “kök” sözcüğünün “Bahçedeki ağacın kökleri kaldırımı kabartmış.” ve “Bu sözcüğün kökü bir fiildir.” cümlelerindeki kullanımlarını karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “kök”, ağacın toprak altındaki bölümüdür; sözcük gerçek anlamıyla kullanılmıştır. İkinci cümlede ise bir sözcüğün anlamlı en küçük parçasını adlandırır ve dil bilgisine özgü bir kavramı karşılar. Bu kullanım, sözcüğün dil bilgisi alanında kazandığı terim anlamdır; cümledeki “sözcük” ve “fiil” sözleri de bu alanı gösterir.
Örnek 2. “Sabah kapıdan bir ses geldi.” ve “Türkçede ‘ğ’ sesiyle başlayan sözcük yoktur.” cümlelerindeki “ses” sözcüklerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “ses”, işitme duyusuyla algılanan herhangi bir titreşimi anlatır; gündelik, gerçek anlamıyla kullanılmıştır. İkinci cümlede ise sözcük dilin seslerinden birini, yani ses bilgisine özgü bir kavramı adlandırır. Cümledeki “Türkçe” ve “sözcük” sözleri de dil bilgisi alanını gösterir; “ses” burada terim anlamlıdır.
Sık yapılan hatalar
- Bir alanı çağrıştıran her sözcüğü terim saymak; sözcüğün o cümlede alanın kavramını karşılayıp karşılamadığına bak.
- Terim anlamla mecaz anlamı karıştırmak: “Aramızda bir perde var.” mecazdır.
- Cümledeki alan ipuçlarını görmeden karar vermek.
- Terim anlam, bir bilim, sanat, spor ya da meslek alanına özgü anlamdır.
- Aynı sözcük gerçek, mecaz ve terim anlamında kullanılabilir: perde, çatı, ünlü, kök.
- Cümledeki alan ipuçlarına bak: pay ve payda, sahne ve oyuncu, ek ve kök.