Konu anlatımı
Bir sözcük (kelime) cümlede gerçek, yan ya da mecaz anlamıyla kullanılabilir. “Dişim ağrıyor.” cümlesinde “diş” gerçek, “Tarağın dişleri kırılmış.” cümlesinde yan anlamdadır. “Komşumuz çok soğuk biridir.” cümlesindeki “soğuk” ise sıcaklık değil, ilgisizlik bildirir; mecaz anlamlıdır. Bu alt başlıkta üç anlam türünü ve onları ayırt etmenin yolunu göreceksin.
Gerçek anlam
Bir sözcüğün duyulduğunda akla gelen ilk anlamı gerçek (temel) anlamıdır: “Dişim ağrıyor.”, “Kuyu çok derindi.” Gerçek anlam somut olmak zorunda değildir; soyut bir sözcük de gerçek anlamıyla kullanılabilir: “Umudunu hiç yitirmedi.” cümlesinde “umut” soyut bir kavramdır ama gerçek anlamındadır. Sözlükte bir sözcüğün ilk sırada verilen anlamı çoğunlukla onun gerçek anlamıdır.
Yan anlam
Sözcük, gerçek anlamıyla bağını koruyarak başka bir varlığı ya da onun bir bölümünü adlandırırsa yan anlam kazanır. Bu anlam çoğunlukla biçim ya da görev benzerliğinden doğar: “tarağın dişi”, “iğnenin gözü”, “dağın eteği”, “ayakkabının dili”, “derenin kolu”. Yan anlamlı sözcükler çoğunlukla somut varlıkları anlatır ve yerlerine başka bir sözcük koymak zordur: Masanın ayağı için Türkçede ayrı bir ad yoktur.
Mecaz anlam
Sözcük, gerçek anlamından uzaklaşıp bir benzerlik ya da çağrışım yoluyla bambaşka bir anlam kazanırsa mecaz anlamlı olur: “Bu haber hepimizi sarstı.” (çok etkiledi), “İnce bir şakayla ortamı yumuşattı.” (zarif). Mecaz anlam çoğunlukla bir duyguyu, niteliği ya da durumu anlatır. Deyimlerin çoğu da mecaz anlamlıdır; onlar Söz Öbeklerinde Anlam konusunda işlenir.
Nasıl ayırt edilir?
Önce sözcüğün cümlede neyi anlattığına bak. Akla gelen ilk anlamdaysa gerçek; bir eşyanın ya da yerin bir bölümünü gerçek anlama benzeyerek adlandırıyorsa yan; bir nitelik ya da duygu anlatıp gerçek anlamdan uzaklaşmışsa mecaz anlamlıdır. Sınamak için sözcüğün yerine düz bir karşılık koy: “soğuk biri” yerine “ilgisiz biri” denebiliyorsa sözcük mecazdır; “masanın ayağı” sözünde ise yerine konacak başka bir ad bulunamaz.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Annem eteğinin ucunu dikti.” ve “Yaylaya giden yol, dağın eteğinden başlıyordu.” cümlelerinde “etek” sözcüğünün anlamlarını karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “etek” bir giysinin adı olarak akla gelen ilk anlamıyla kullanılmıştır; gerçek anlamlıdır. İkinci cümlede sözcük dağın alt bölümünü adlandırır. Bu kullanım, giysinin aşağıya doğru genişleyen biçimine benzerlikten doğmuş ve gerçek anlamla bağını korumuştur. “etek” ikinci cümlede yan anlamlıdır.
Örnek 2. “Konuşmacının kuru anlatımı salondakileri sıktı.” cümlesindeki “kuru” sözcüğü hangi anlamda kullanılmıştır?
Çözüm. Gerçek anlamında “kuru”, nemi ya da suyu olmayan bir şeyi anlatır: “kuru dal”. Bir anlatımın nemi olmaz; sözcük burada anlatımın duygudan ve canlılıktan yoksun, sıkıcı olduğunu bildirir. Gerçek anlamından uzaklaşıp bir nitelik anlattığı için “kuru” bu cümlede mecaz anlamlıdır.
Sık yapılan hatalar
- Yan anlamı mecaz anlamla karıştırmak: “tarağın dişi” yan anlamdır, gerçek anlamla bağını korur.
- Soyut sözcüklerin gerçek anlamlı olamayacağını sanmak: “Umudunu hiç yitirmedi.”
- Deyim içindeki sözcükleri tek tek gerçek ya da mecaz diye değerlendirmek; deyim bir bütün olarak anlam taşır.
- Gerçek anlam akla gelen ilk anlamdır; soyut sözcükler de gerçek anlamlı olabilir.
- Yan anlamda gerçek anlamla bağ korunur ve yeni bir varlık adlandırılır: dağın eteği.
- Mecaz anlamda gerçek anlamdan uzaklaşılır, bir nitelik ya da durum anlatılır: soğuk biri.