Konu anlatımı
Sözcükler (kelimeler) arasında anlam ilişkileri kurulur. Anlamları aynı olan sözcüklere eş anlamlı (anlamdaş), anlamları birbirinin karşıtı olan sözcüklere zıt anlamlı (karşıt anlamlı) sözcükler denir. TYT'de bu ilişkiler çoğunlukla bir cümledeki eş ya da zıt anlamlı çifti buldurmak biçiminde sorulur. Bu alt başlıkta iki ilişkiyi ve sık yapılan yanlışları göreceksin.
Eş anlamlı sözcükler
Yazılışları farklı, anlamları aynı olan sözcükler eş anlamlıdır: “yanıt–cevap”, “sınav–imtihan”, “konuk–misafir”, “neden–sebep”, “ırmak–nehir”. Eş anlamlılık bağlama bağlıdır: “kara” ile “siyah” renk anlamında eş anlamlıdır, ama “Kara günde dostlarını yanında buldu.” cümlesinde “kara” sözcüğü “sıkıntılı” anlamındadır ve yerine “siyah” konamaz. Anlamları birbirine yakın ama aynı olmayan sözcükler ise yakın anlamlıdır: “bakmak–görmek”, “korkmak–çekinmek”.
Zıt anlamlı sözcükler
Anlamca birbirinin karşıtı olan sözcükler zıt anlamlıdır: “erken–geç”, “dar–geniş”, “zengin–yoksul”, “gelmek–gitmek”, “açmak–kapamak”. Bir sözcüğün zıt anlamlısı bağlama göre değişebilir: “ağır bir çanta” ile “hafif bir çanta” karşıttır; “ağır adımlar” sözünde ise “ağır” yavaş anlamındadır ve karşıtı “hızlı”dır. Bu yüzden zıt anlamlıyı sözcüğün o cümledeki anlamına göre bul.
Olumsuzluk zıt anlam değildir
Bir sözcüğün olumsuz biçimi ya da “değil” sözüyle kurulan karşılığı zıt anlamlı sayılmaz: “gelmek–gelmemek”, “güzel–güzel değil” zıt anlamlı çiftler değildir. Zıt anlam, anlamca karşıt iki ayrı sözcükle kurulur: “güzel–çirkin”, “gelmek–gitmek”. Bir cümlede zıt anlamlı çift aranırken önce olumsuzluk ekini ve “değil” sözünü eleyerek işe başla.
Sorularda dikkat
Eş ya da zıt anlamlı çift aranırken sözcüklerin cümledeki anlamlarına bak. “Yanıtını uzun süre bekledim ama bir cevap gelmedi.” cümlesinde “yanıt” ile “cevap” eş anlamlıdır. Seçeneklerde yakın anlamlı sözcükler eş anlamlı gibi sunulabilir: “bakmak” ile “görmek” aynı anlamı taşımaz; biri gözü bir yöne çevirmeyi, öteki algılamayı anlatır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Kara günde dostlarını yanında buldu.” cümlesindeki “kara” yerine “siyah” sözcüğü kullanılabilir mi?
Çözüm. “kara” ve “siyah” renk anlamında eş anlamlıdır: “kara saçlar”, “siyah saçlar” denebilir. Bu cümlede ise “kara” bir rengi değil, günün sıkıntılı ve zor olduğunu anlatır. “siyah” sözcüğü bu anlamı taşımadığı için yerine kullanılamaz. Eş anlamlılık, sözcüğün cümledeki anlamına göre değerlendirilir.
Örnek 2. “yüksek” sözcüğünün “Bahçenin yüksek duvarına sarmaşık sarılmış.” ve “Matematik sınavından yüksek bir not aldı.” cümlelerindeki karşıtlarını bulunuz.
Çözüm. Birinci cümlede “yüksek”, duvarın yerden yukarıya uzanma ölçüsünü anlatır; bu anlamın karşıtı “alçak”tır: “alçak bir duvar”. İkinci cümlede ise sözcük notun değerini anlatır; karşıtı “düşük”tür: “düşük bir not”. “alçak bir not” denemez. Zıt anlamlı sözcük, sözcüğün cümledeki anlamına göre seçilir.
Sık yapılan hatalar
- Olumsuz biçimi zıt anlamlı saymak: “gelmek–gelmemek”.
- Eş anlamlı sözcüklerin her bağlamda birbirinin yerine geçebileceğini sanmak: “kara gün”.
- Yakın anlamlı sözcükleri eş anlamlı saymak: “bakmak–görmek”.
- Eş anlamlı: farklı yazılış, aynı anlam (yanıt–cevap).
- Zıt anlamlı: karşıt anlam, iki ayrı sözcük (erken–geç).
- Eş ve zıt anlamı sözcüğün cümledeki anlamına göre belirle.