Konu anlatımı
Ses bilgisi, sözcüklerin (kelimelerin) hangi seslerden oluştuğunu ve sözcüklere ek geldiğinde seslerin nasıl değiştiğini inceler. “kitap” sözcüğü ek alınca “kitabı” olur, “burun” sözcüğü “burnu” olur, “bekle-” fiili “bekliyor” biçimine girer. Bu değişikliklerin her birine ses olayı denir. TYT'de bu konudan gelen sorular çoğunlukla bir cümlede belirli bir ses olayının bulunduğu sözcüğü ya da hiç ses olayı bulunmayan sözcüğü sorar.
Bu sayfada ünlüleri ve ünsüzleri, ünlü uyumlarını ve sınavda en sık sorulan ses olaylarını kuralları ve istisnalarıyla göreceksin. Her başlığın ayrıntısı, “nasıl ayırt edilir” testleri ve ek örnekler alt başlıklarda yer alıyor.
Ünlüler ve ünsüzler
Türkçede 29 harf vardır; bunların 8'i ünlü (sesli), 21'i ünsüzdür (sessiz). Ünlüler a, e, ı, i, o, ö, u, ü'dür ve üç ölçüye göre gruplanır: kalın (a, ı, o, u) ve ince (e, i, ö, ü); düz (a, e, ı, i) ve yuvarlak (o, ö, u, ü); geniş (a, e, o, ö) ve dar (ı, i, u, ü). Ünsüzlerden f, s, t, k, ç, ş, h, p serttir; bunları “FıSTıKÇı ŞaHaP” sözüyle aklında tutabilirsin. Öteki ünsüzler yumuşaktır. Ses olaylarının çoğu bu gruplara dayandığı için önce bu sınıflamayı ezberlemen gerekir.
Büyük ve küçük ünlü uyumu
Büyük ünlü uyumuna göre Türkçe bir sözcüğün ilk hecesinde kalın ünlü varsa sonraki hecelerde de kalın, ince ünlü varsa ince ünlü bulunur: “çocuklar”, “evlerimiz”. “anne”, “kardeş”, “elma” gibi birkaç Türkçe sözcük ve “kitap” gibi alıntı sözcükler bu uyuma uymaz. Küçük ünlü uyumuna göre düz ünlüden sonra düz ünlü gelir; yuvarlak ünlüden sonra ise ya düz-geniş (a, e) ya da dar-yuvarlak (u, ü) ünlü gelir: “kapı”, “kolay”, “çocuk”. “yağmur” ve “çamur” bu uyuma uymaz. -yor, -ken, -leyin, -ki gibi bazı ekler de ünlü uyumunu bozabilir: “geliyor”, “okurken”.
Ünsüz yumuşaması ve ünsüz benzeşmesi
Sonu p, ç, t, k ile biten sözcükler ünlüyle başlayan bir ek alınca bu ünsüzler çoğunlukla b, c, d, ğ (n'den sonra g) olur: “kitap → kitabı”, “ağaç → ağacı”, “kanat → kanadı”, “renk → rengi”. Buna ünsüz yumuşaması denir. Tek heceli sözcüklerin çoğu (“top → topu”, “saç → saçı”) ve “sepet”, “saat” gibi bazı çok heceli sözcükler yumuşamaz.
Sert ünsüzle biten bir sözcüğe c, d, g ile başlayan bir ek gelince ekin ilk ünsüzü de sertleşir ve ç, t, k olur: “kitap-cı → kitapçı”, “ağaç-da → ağaçta”, “seç-gin → seçkin”. Buna ünsüz benzeşmesi ya da sertleşme denir. Yumuşamada sözcüğün kendi ünsüzü, benzeşmede ekin ünsüzü değişir.
Ünlü düşmesi ve ünlü daralması
İkinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı iki heceli sözcükler ünlüyle başlayan bir ek alınca bu ünlüyü yitirir: “ağız → ağzı”, “burun → burnu”, “şehir → şehri”. Buna ünlü düşmesi denir; “kahve altı → kahvaltı” gibi bazı birleşik sözcüklerde ve “sabır → sabretmek” gibi birleşik fiillerde de görülür. Bu olay sözcüğe bağlıdır: “kayık → kayığı” sözcüğünde ünlü düşmez.
Sonu a ya da e ile biten fiillere şimdiki zaman eki -yor gelince bu geniş ünlüler daralarak ı, i, u, ü olur: “başla-yor → başlıyor”, “bekle-yor → bekliyor”, “söyle-yor → söylüyor”. Buna ünlü daralması denir. Olumsuzluk ekinde de görülür: “gel-me-yor → gelmiyor”. “de-” ve “ye-” fiillerinde y ile başlayan eklerden önce de olur: “diyor”, “yiyecek”.
Ünsüz düşmesi ve ünsüz türemesi
Sonu k ile biten bazı sözcükler -cık, -cik ya da -l- ekiyle türetilirken k ünsüzünü yitirir: “küçük → küçücük”, “sıcak → sıcacık”, “alçak → alçalmak”, “yüksek → yükselmek”. Buna ünsüz düşmesi denir. Arapçadan gelen bazı tek heceli sözcükler ise ünlüyle başlayan bir ek ya da “etmek” yardımcı fiiliyle birleşince son ünsüzü ikizleşir: “hak → hakkı”, “sır → sırrı”, “his → hissetmek”, “af → affetmek”. Buna ünsüz türemesi ya da ikizleşme denir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Ağacın altında oturan çocuk, kitabını okurken burnunu sildi.” cümlesinde hangi ses olayları vardır?
Çözüm. “ağaç → ağacın” ve “kitap → kitabını” sözcüklerinde sondaki ç ve p, ünlüyle başlayan ek alınca c ve b olmuştur; bu ünsüz yumuşamasıdır. “burun → burnunu” sözcüğünde ikinci hecedeki dar u ünlüsü düşmüştür; bu ünlü düşmesidir. “oturan” ve “sildi” sözcüklerinde kök ve ek değişmeden birleşmiştir. “okurken” sözcüğünde bir ses olayı yoktur ama -ken eki büyük ünlü uyumunu bozmuştur.
Örnek 2. “kitapçı” ile “kitabı” sözcüklerinde hangi ses olayları vardır ve aralarındaki fark nedir?
Çözüm. “kitap-cı → kitapçı” sözcüğünde sert p ünsüzünden sonra gelen -cı ekinin c'si ç olmuştur; değişen ekin ünsüzüdür ve bu ünsüz benzeşmesidir. “kitap-ı → kitabı” sözcüğünde ise sözcüğün kendi p ünsüzü, ünlüyle başlayan ek yüzünden b olmuştur; bu ünsüz yumuşamasıdır. Ayırt etmek için hangi ünsüzün değiştiğine bak: kökünki değiştiyse yumuşama, ekinki değiştiyse benzeşmedir.
Örnek 3. “bekliyor”, “okuyor” ve “gidiyor” sözcüklerinden hangisinde ünlü daralması vardır?
Çözüm. Ünlü daralması için fiilin a ya da e ile bitmesi ve bu ünlünün -yor eki yüzünden daralması gerekir. “bekle-yor → bekliyor” sözcüğünde e, i olmuştur; daralma buradadır. “oku-” fiili zaten dar u ile biter, değişen bir ünlü yoktur. “git-iyor → gidiyor” sözcüğündeki değişiklik ise t'nin d olmasıdır; bu ünsüz yumuşamasıdır, daralma değildir.
Sık yapılan hatalar
- Yumuşama ile benzeşmeyi karıştırmak: “kitapçı” sözcüğünde yumuşama değil, ekin sertleşmesi yani benzeşme vardır.
- Sonu p, ç, t, k ile biten her sözcüğün yumuşadığını sanmak; “topu”, “saçı”, “sepeti” sözcüklerinde yumuşama yoktur.
- “geliyor” gibi ünsüzle biten fiillerde ünlü daralması aramak; daralma yalnız a ya da e ile biten fiillerde olur.
- İki heceli her sözcükte ünlü düşmesi beklemek; “kayık → kayığı” sözcüğünde ünlü düşmez.
- Bir sözcükte tek ses olayı olduğunu varsaymak; “kaybolmak” sözcüğünde hem ünlü düşmesi hem yumuşama vardır.
- Sert ünsüzler: f, s, t, k, ç, ş, h, p (FıSTıKÇı ŞaHaP).
- Yumuşamada sözcüğün sonundaki ünsüz, benzeşmede ekin ilk ünsüzü değişir.
- Ünlü düşmesi ünlüyle başlayan ekle olur ve sözcüğe bağlıdır: “ağzı”, “burnu”, “şehri”.
- Ünlü daralması -yor ekinden önce a ve e'nin ı, i, u, ü olmasıdır: “başlıyor”, “söylüyor”.
- Ünsüz düşmesi: “küçücük”, “alçalmak”; ünsüz türemesi: “hakkı”, “hissetmek”.
- Bir sözcükte birden fazla ses olayı bulunabilir; her değişikliği ayrı ayrı say.