Konu anlatımı
“burun” sözcüğü (kelimesi) ek alınca “burnu”, “ağız” sözcüğü “ağzı” olur. Bu değişiklikte bir ünlü kaybolur. Ünlü düşmesi her sözcükte görülmez; hangi sözcüklerde olduğunu örneklerle tanıman gerekir. Bu alt başlıkta ünlü düşmesinin görüldüğü durumları ve bir sözcükte düşme olup olmadığını nasıl sınayacağını göreceksin.
Ekle gelen ünlü düşmesi
İkinci hecesinde dar ünlü (ı, i, u, ü) bulunan bazı iki heceli sözcükler ünlüyle başlayan bir ek alınca bu ünlüyü yitirir. Organ adlarında ve bazı akrabalık adlarında sık görülür: “ağız → ağzı”, “burun → burnu”, “alın → alnı”, “omuz → omzu”, “oğul → oğlu”. Arapçadan gelen bazı sözcüklerde de görülür: “akıl → aklı”, “şehir → şehri”, “isim → ismi”, “sabır → sabrı”.
Bazı fiillerde de -ıl, -ul gibi ekler gelince kökteki dar ünlü düşer: “ayır-ıl → ayrıl-”, “devir-il → devril-”, “savur-ul → savrul-”. Ünlü düşmesi sözcüğe bağlıdır; benzer görünen “kayık → kayığı”, “kaşık → kaşığı” sözcüklerinde ünlü düşmez.
Birleşik sözcüklerde ve birleşik fiillerde
İki sözcük birleşirken birinin ünlüsü düşebilir; bu durumda düşen ünlünün dar olması gerekmez: “kahve altı → kahvaltı”, “cuma ertesi → cumartesi”, “pazar ertesi → pazartesi”, “ne asıl → nasıl”. Bu sözcükler bitişik yazılır.
İsimler “etmek” ya da “olmak” yardımcı fiilleriyle birleşirken de ünlü düşebilir: “sabır → sabretmek”, “emir → emretmek”, “seyir → seyretmek”, “kayıp → kaybolmak”. Ses olayı olduğu için bu birleşik fiiller bitişik yazılır. “kaybolmak” sözcüğünde ünlü düşmesinin yanında p'nin b'ye dönüştüğü bir yumuşama da vardır.
Nasıl ayırt edilir?
Sözcüğün yalın biçimini bul ve ekli biçimle hece hece karşılaştır. Yalın biçimde bulunan bir ünlü, ekli biçimde yoksa ünlü düşmesi vardır: “omuz” iki ünlülü, “omzu” ise o ve u ünlülüdür; kökteki ikinci u düşmüştür. Emin olmak için sözcüğe ünsüzle başlayan bir ek getir: “omuzlar” biçiminde ünlü geri gelir. Yalnız ünsüzün değiştiği “kitabı” gibi sözcüklerde ünlü sayısı değişmez; orada düşme değil yumuşama vardır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Çocuk, düşünce alnını ve dizini yaraladı; annesi onu kucağına aldı.” cümlesinde ünlü düşmesine uğramış sözcük hangisidir?
Çözüm. “alın-ı → alnını” sözcüğünde ikinci hecedeki dar ı ünlüsü, ünlüyle başlayan iyelik eki yüzünden düşmüştür. “dizini” sözcüğünde “diz” tek hecelidir ve ünlü düşmemiştir. “kucak → kucağına” sözcüğünde ünlü düşmesi değil, k'nin ğ'ye dönüştüğü yumuşama vardır. “düşünce”, “annesi” ve “aldı” sözcüklerinde ünlü düşmez.
Örnek 2. “seyretmek”, “kahvaltı” ve “hissetmek” sözcüklerinden hangilerinde ünlü düşmesi vardır?
Çözüm. “seyir + etmek → seyretmek” sözcüğünde “seyir” sözcüğünün ikinci hecesindeki i düşmüştür. “kahve altı → kahvaltı” sözcüğünde “kahve” sözcüğünün sonundaki e düşmüştür. “his + etmek → hissetmek” sözcüğünde ise ünlü düşmemiş, s ünsüzü ikizleşmiştir; bu ünsüz türemesidir. Ünlü düşmesi “seyretmek” ve “kahvaltı” sözcüklerindedir.
Sık yapılan hatalar
- Ünlü düşmesini her iki heceli sözcükte beklemek; “kayığı”, “kaşığı” sözcüklerinde düşme yoktur.
- Ünsüzle başlayan ek alan sözcükte ünlü düşmesi aramak: “burunlar” sözcüğünde düşme yoktur.
- Birleşik sözcüklerde düşen ünlünün de dar olması gerektiğini sanmak: “kahvaltı” sözcüğünde geniş e düşmüştür.
- Ünlü düşmesi ünlüyle başlayan ek gelince olur: “ağzı”, “burnu”, “şehri”.
- Birleşik sözcüklerde ve et- ile kurulan fiillerde de görülür: “kahvaltı”, “sabretmek”.
- Ünsüzle başlayan ek getirince düşen ünlü geri gelir.