Konu anlatımı
Ses olaylarını anlamanın ilk adımı, ünlülerin (seslilerin) ve ünsüzlerin (sessizlerin) hangi gruplara ayrıldığını bilmektir. Bir sözcükte (kelimede) hangi sesin değiştiğini ancak bu gruplarla açıklayabilirsin. Bu alt başlıkta Türkçedeki sesleri, sınıflandırılmalarını ve hangi sınıflamanın hangi ses olayında işe yaradığını göreceksin.
Ünlülerin sınıflandırılması
Türkçede 8 ünlü vardır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü. Bu ünlüler dilin konumuna göre kalın (a, ı, o, u) ve ince (e, i, ö, ü), dudakların durumuna göre düz (a, e, ı, i) ve yuvarlak (o, ö, u, ü), ağzın açıklığına göre geniş (a, e, o, ö) ve dar (ı, i, u, ü) olarak gruplanır. Her ünlü bu üç gruptan birer özellik taşır: a kalın, düz ve geniştir; ü ince, yuvarlak ve dardır.
- Kalın-ince ayrımı büyük ünlü uyumunun temelidir.
- Düz-yuvarlak ve geniş-dar ayrımı küçük ünlü uyumunun temelidir.
- Ünlü düşmesinde düşen ünlü genellikle dardır; ünlü daralmasında geniş a ve e, dar ünlüye dönüşür.
Ünsüzlerin sınıflandırılması
Türkçedeki 21 ünsüz sert ve yumuşak olarak ikiye ayrılır. Sert ünsüzler f, s, t, k, ç, ş, h, p'dir; “FıSTıKÇı ŞaHaP” sözündeki ünsüzler bunlardır. b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z ünsüzleri yumuşaktır. Bazı sert ünsüzlerin yumuşak karşılıkları vardır: p-b, ç-c, t-d, k-g ve k-ğ. Ünsüz yumuşaması bu eşlere dayanır.
Ünsüz benzeşmesinde ise yön terstir: Sert ünsüzle biten bir sözcüğe gelen ekin yumuşak c, d, g ünsüzü, sert karşılığı olan ç, t, k'ye dönüşür. Bu yüzden bir sözcükte yumuşama mı benzeşme mi olduğunu bulmak için önce sert ünsüzleri tanıman gerekir.
Ses ile harf
Ses, konuşurken çıkardığımız; harf ise o sesin yazıdaki işaretidir. Ses olayları konuşmadan doğar ve çoğu yazıya da yansır: “kitabı” yazarken p'nin b'ye dönüştüğünü yazıda da gösteririz. Bazı durumlarda ses değişse de yazım değişmez. Sonu sert ünsüzle biten özel adlara ünlüyle başlayan ek geldiğinde söyleyişte yumuşama olsa da yazıda ünsüz korunur: “Zonguldak'a”, “Ahmet'i”. TYT soruları ses olaylarını yazıdaki biçim üzerinden sorar.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “o” ve “ı” ünlülerini kalınlık-incelik, düzlük-yuvarlaklık ve genişlik-darlık bakımından karşılaştırınız.
Çözüm. “o” kalın, yuvarlak ve geniş bir ünlüdür. “ı” kalın, düz ve dar bir ünlüdür. İkisi de kalın olduğu için büyük ünlü uyumu bakımından aynı gruptadır. Dudak durumunda biri yuvarlak, öteki düz; ağız açıklığında biri geniş, öteki dardır. Bu farklar küçük ünlü uyumunda ve ünlü daralmasında önem taşır.
Örnek 2. “Fıstıkçı Şahap kitapçıya uğradı.” cümlesindeki “kitapçıya” sözcüğünde ekin ilk ünsüzü neden ç olmuştur?
Çözüm. “kitap” sözcüğü sert bir ünsüz olan p ile biter. Bu sözcüğe “-cı” eki gelince ekin yumuşak c ünsüzü, önceki sert ünsüze benzeyerek sert karşılığı olan ç'ye dönüşür ve “kitapçı” olur. Bu ünsüz benzeşmesidir. p'nin sert ünsüzler arasında olduğunu “FıSTıKÇı ŞaHaP” sözü hatırlatır.
Sık yapılan hatalar
- Ünlülerin yalnız kalın-ince ayrımını bilmek; küçük ünlü uyumu ve daralma için düz-yuvarlak ve geniş-dar ayrımı da gerekir.
- h ve f ünsüzlerini yumuşak sanmak; ikisi de serttir.
- Özel adlardaki söyleyiş yumuşamasını yazıya geçirmek: “Ahmed'e” değil “Ahmet'e” yazılır.
- 8 ünlü: kalın a, ı, o, u; ince e, i, ö, ü.
- Düz a, e, ı, i; yuvarlak o, ö, u, ü; geniş a, e, o, ö; dar ı, i, u, ü.
- Sert ünsüzler: f, s, t, k, ç, ş, h, p.