Konu anlatımı
Ünsüz yumuşaması TYT'de ses bilgisinden en sık sorulan olaydır. Kuralı basittir ama istisnaları çoktur; sorular da çoğu zaman bu istisnalar üzerine kurulur. Bu alt başlıkta yumuşamanın nasıl olduğunu, hangi sözcüklerin (kelimelerin) yumuşamadığını ve bir sözcükte yumuşama olup olmadığını nasıl sınayacağını göreceksin.
Kural
Sonu p, ç, t, k sert ünsüzlerinden biriyle biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek gelince bu ünsüz yumuşak karşılığına dönüşür: p → b (“kitap → kitabı”), ç → c (“ağaç → ağacı”), t → d (“kanat → kanadı”), k → ğ (“çocuk → çocuğu”). k ünsüzünden önce n varsa k, ğ değil g olur: “renk → rengi”. Yumuşama ekler arasında da görülür: “yap-acak-ım → yapacağım” sözcüğünde -acak ekinin k'si ğ olmuştur.
Yumuşama bazı fiil köklerinde de vardır: “git- → gidiyor”, “et- → ediyor”, “tat- → tadıyor”. Fiillerin çoğu ise yumuşamaz: “at- → atıyor”, “sat- → satıyor”, “yap- → yapıyor”.
Yumuşamayan sözcükler
Tek heceli sözcüklerin çoğu yumuşamaz: “top → topu”, “saç → saçı”, “at → atı”, “ok → oku”, “süt → sütü”, “ip → ipi”. Ancak bazı tek heceli sözcükler yumuşar; bunları ayrıca tanıman gerekir: “kap → kabı”, “dip → dibi”, “uç → ucu”, “çok → çoğu”, “tat → tadı”, “dert → derdi”, “kalp → kalbi”, “yurt → yurdu”.
Bazı çok heceli sözcükler, özellikle alıntılar da yumuşamaz: “sepet → sepeti”, “saat → saati”, “millet → milleti”, “bilet → bileti”, “paket → paketi”. “bulut → bulutu” gibi bazı Türkçe sözcükler de yumuşamaz. Sonu sert ünsüzle biten özel adlarda yumuşama söyleyişte olsa da yazıya yansımaz: “Zonguldak'a”, “Ahmet'i”.
Nasıl ayırt edilir?
Bir sözcükte yumuşama aramak için önce ekleri ayır ve sözcüğün yalın biçimini bul. Yalın biçim p, ç, t, k ile bitiyor ve ekli biçimde bu ünsüzün yerinde b, c, d, ğ, g görünüyorsa yumuşama vardır: “dolabın” sözcüğünün yalın biçimi “dolap”tır. Yalın biçim zaten b, c, d, g ile bitiyorsa yumuşama yoktur. Ek ünsüzle başlıyorsa yumuşama olmaz: “kitaplar”, “ağaçta”. Sorudaki sözcüğün sonundaki sert ünsüz ek aldığı hâlde korunuyorsa o sözcük yumuşamayan istisnalardandır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “topu - kitabı”, “ağacı - çorabı” ve “saati - kanadı” çiftlerinin hangisinde iki sözcükte de ünsüz yumuşaması vardır?
Çözüm. İlk çiftte “kitap → kitabı” yumuşamıştır ama tek heceli “top → topu” yumuşamamıştır. Üçüncü çiftte “kanat → kanadı” yumuşamış, “saat → saati” ise yumuşamamıştır. İkinci çiftte “ağaç → ağacı” sözcüğünde ç, c olmuş; “çorap → çorabı” sözcüğünde p, b olmuştur. İki sözcükte de yumuşama olan çift “ağacı - çorabı” çiftidir.
Örnek 2. “Gideceğimiz yeri haritada bulamadık.” cümlesinde ünsüz yumuşamasına uğramış kaç sözcük vardır?
Çözüm. “gideceğimiz” sözcüğünde iki yumuşama vardır: “git-” kökünün t'si d olmuş, “-ecek” ekinin k'si de ünlüyle başlayan iyelik eki yüzünden ğ olmuştur. “yeri”, “haritada” ve “bulamadık” sözcüklerinde yumuşama yoktur; “bulamadık” sözcüğünün sonundaki k'den sonra ek gelmemiştir. Cümlede yumuşamaya uğramış tek sözcük vardır ama o sözcükte iki ayrı yumuşama görülür.
Sık yapılan hatalar
- Tek heceli her sözcüğün yumuşamadığını sanmak; “kabı”, “dibi”, “ucu”, “çoğu”, “yurdu” yumuşamıştır.
- Ünsüzle başlayan ek alan sözcükte yumuşama aramak: “kitaplık” sözcüğünde yumuşama yoktur.
- “gidiyor” sözcüğündeki t-d değişimini ünlü daralması sanmak; bu yumuşamadır.
- p → b, ç → c, t → d, k → ğ; n'den sonra k → g.
- Yumuşama için ek ünlüyle başlamalıdır.
- Yumuşamayanlar: “topu”, “saçı”, “sütü”, “sepeti”, “saati”; özel adlarda yazı değişmez.