Konu anlatımı
Bazı sözcükler (kelimeler) türetilirken bir ünsüzünü yitirir, bazıları ise ek alınca bir ünsüz kazanır. Bu iki olay, sözcüğün yalın biçimiyle ekli biçimindeki ünsüz sayısının değişmesiyle tanınır. Bu alt başlıkta ünsüz düşmesinin ve ünsüz türemesinin görüldüğü başlıca sözcükleri ve yazımdaki sonuçlarını göreceksin.
Ünsüz düşmesi
Sonu k ile biten bazı sözcüklere küçültme bildiren -cık, -cik eki gelince k düşer: “küçük → küçücük”, “ufak → ufacık”, “sıcak → sıcacık”. Aynı türden bazı sıfatlardan (ön adlardan) fiil (eylem) türetilirken de k düşer: “küçük → küçülmek”, “alçak → alçalmak”, “yüksek → yükselmek”. Bu sözcüklerde yazıda da k yoktur; “küçükcük” ya da “yüksekelmek” diye bir biçim kullanılmaz.
Nasıl ayırt edilir: Türemiş sözcüğü kökle karşılaştır. Kökün son ünsüzü türemiş sözcükte görünmüyorsa ünsüz düşmesi vardır. “küçülmek” sözcüğünün kökü “küçük”tür ve sondaki k türemiş sözcükte yoktur.
Ünsüz türemesi
Arapçadan gelen bazı tek heceli sözcükler yalın hâlde tek ünsüzle biter. Bu sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldığında ya da “etmek”, “olmak” yardımcı fiilleriyle birleştiğinde son ünsüz ikizleşir: “hak → hakkı”, “sır → sırrı”, “his → hissi, hissetmek”, “af → affı, affetmek”, “zan → zannetmek”, “hal → halletmek”. Buna ünsüz türemesi denir.
Bazı sözcüklerde türemeyle birlikte yumuşama da görülür: “ret → reddetmek”, “zıt → zıddı”. Bu sözcüklerde t hem ikizleşmiş hem d'ye dönüşmüştür. Ses olayı bulunduğu için “etmek” ile kurulan bu birleşik fiiller bitişik yazılır.
Türeme sanılan durumlar
Her alıntı tek heceli sözcükte türeme olmaz: “raf → rafa”, “ton → tonu”. Ünlüyle biten sözcüğe ünlüyle başlayan ek gelince araya giren y, ş, s, n gibi kaynaştırma ünsüzleri de türeme sayılmaz; bunlar ayrı bir başlıkta ele alınır: “kapı-y-a”, “ev-i-n-e”. Türemede sözcüğün kendi ünsüzü ikileşir; kaynaştırmada ise kökte olmayan bir ünsüz iki ünlünün arasına girer.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Dedem, ufacık bir çocukken bile hakkını savunmayı bilirmiş.” cümlesinde ünsüz düşmesi ve ünsüz türemesi bulunan sözcükler hangileridir?
Çözüm. “ufak-cık → ufacık” sözcüğünde kökün sonundaki k düşmüştür; bu ünsüz düşmesidir. “hak-ı-n-ı → hakkını” sözcüğünde ünlüyle başlayan iyelik eki gelince k ünsüzü ikizleşmiştir; bu ünsüz türemesidir. “çocukken” sözcüğündeki iki k ünsüzünden biri kökün, öbürü -ken ekinin sesidir; burada türeme yoktur.
Örnek 2. “reddetmek” sözcüğünde hangi ses olayları vardır?
Çözüm. Sözcük “ret” ile “etmek” sözcüklerinin birleşmesinden oluşur. “ret” sözcüğünün sonundaki t ünsüzü ünlüyle başlayan “etmek” sözcüğü gelince ikizleşmiştir; bu ünsüz türemesidir. Aynı zamanda t ünsüzü d'ye dönüşmüştür; bu da ünsüz yumuşamasıdır. Bu yüzden sözcükte iki ses olayı vardır ve bitişik yazılır.
Sık yapılan hatalar
- “çocukken” gibi iki k'nin kök ve ekten geldiği sözcüklerde türeme aramak.
- Kaynaştırma ünsüzlerini ünsüz türemesi saymak: “kapıya” sözcüğündeki y kökte yoktur.
- “reddetmek”, “zıddı” sözcüklerinde yalnız bir ses olayı görmek; türemeyle birlikte yumuşama da vardır.
- Ünsüz düşmesi: “küçücük”, “ufacık”, “sıcacık”, “küçülmek”, “alçalmak”, “yükselmek”.
- Ünsüz türemesi: “hakkı”, “sırrı”, “hissetmek”, “affetmek”, “halletmek”.
- “reddetmek” ve “zıddı” sözcüklerinde türeme ile yumuşama birliktedir.