Konu anlatımı
Sınavda ses olayı soruları çoğu zaman bir cümle ya da paragraf içinde gelir ve birkaç sözcüğü (kelimeyi) aynı anda incelemeni ister. “Hangisinde ses olayı yoktur?” sorusu da sık sorulur. Bu alt başlıkta bir sözcüğü ses olayları bakımından hızlı ve güvenli biçimde incelemenin yolunu göreceksin.
Adım adım inceleme
Önce sözcüğün kökünü ve eklerini ayır, sonra kökün ve eklerin temel biçimini yan yana yaz: “burnumuza” için “burun + umuz + a”. Ardından yazdığın birleşimi sözcüğün gerçek biçimiyle karşılaştır. Bir ünlü kaybolduysa ünlü düşmesi, a ya da e dar ünlüye döndüyse ünlü daralması, kökün son ünsüzü yumuşadıysa ünsüz yumuşaması, ekin ünsüzü sertleştiyse ünsüz benzeşmesi, bir ünsüz kaybolduysa ünsüz düşmesi, ünsüz ikizleştiyse ünsüz türemesi vardır.
- Ünlü kayboldu: ünlü düşmesi (“burnu”).
- a, e daraldı: ünlü daralması (“başlıyor”).
- Kökün son ünsüzü yumuşadı: ünsüz yumuşaması (“kitabı”).
- Ekin ilk ünsüzü sertleşti: ünsüz benzeşmesi (“kitapçı”).
- Ünsüz kayboldu: ünsüz düşmesi (“küçücük”); ünsüz ikizleşti: ünsüz türemesi (“hakkı”).
Birden fazla ses olayı
Bir sözcükte birden fazla ses olayı bulunabilir ve sorular bunları saymanı isteyebilir. “kayıp + olmak → kaybolmak” sözcüğünde hem ünlü düşmesi hem yumuşama, “ret + etmek → reddetmek” sözcüğünde hem türeme hem yumuşama vardır. “gideceğimiz” sözcüğünde kökte ve ekte iki ayrı yumuşama vardır. Her değişikliği ayrı ayrı işaretlersen hiçbirini atlamazsın.
Ses olayı bulunmayan sözcük
Kök ve ekler hiçbir sesi değişmeden, düşmeden ve türemeden birleşmişse sözcükte ses olayı yoktur: “ev-imiz-in → evimizin”, “okul-a → okula”, “çiçek-ler-i → çiçekleri”. Ünlü uyumu ses olayı sayılmaz; ekin “-lar” ya da “-ler” biçiminde gelmesi bir değişiklik değildir.
Ünlüyle biten sözcüklere gelen ünlüyle başlayan eklerde araya giren y, ş, s, n kaynaştırma ünsüzlerinin ses olayı sayılıp sayılmayacağı kaynaklara göre değişir. Bu yüzden “hiç ses olayı yoktur” sorusunda en güvenli seçim, kaynaştırma ünsüzü de bulunmayan sözcüktür.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Kardeşim sınıftan çıkınca kitabını çantasına koydu ve okula bir saat erken vardı.” cümlesinde “sınıftan”, “kitabını”, “okula” sözcüklerini ses olayları bakımından inceleyiniz.
Çözüm. “sınıf-dan → sınıftan” sözcüğünde sert f ünsüzünden sonra gelen -dan eki -tan olmuştur; bu ünsüz benzeşmesidir. “kitap-ı-n-ı → kitabını” sözcüğünde p, b'ye dönüşmüştür; bu ünsüz yumuşamasıdır. “okul-a → okula” sözcüğünde kök ve ek hiçbir değişiklik olmadan birleşmiştir; ses olayı yoktur.
Örnek 2. “kaybetti”, “omzuna” ve “evlerde” sözcüklerinden hangisinde ses olayı yoktur?
Çözüm. “kayıp + etti → kaybetti” sözcüğünde ikinci hecedeki ı düşmüş, p de b'ye dönüşmüştür; ayrıca “et-” fiiline gelen -di eki sertleşerek -ti olmuştur. Bu sözcükte üç ses olayı vardır. “omuz-u-n-a → omzuna” sözcüğünde ikinci hecedeki u düşmüştür. “ev-ler-de → evlerde” sözcüğünde ise kök ve ekler değişmeden birleşmiştir. Ses olayı bulunmayan sözcük “evlerde” sözcüğüdür.
Sık yapılan hatalar
- Bir sözcükte ilk bulduğun ses olayından sonra incelemeyi bırakmak; ikinci bir olay olabilir.
- Eklerin ünlü uyumuna göre -lar ya da -ler olmasını ses olayı saymak.
- Kökü yanlış belirlemek: “burnu” sözcüğünün kökü “burn” değil “burun”dur.
- Kökü ve eklerin temel biçimini yaz, gerçek biçimle karşılaştır.
- Her değişikliği ayrı say; bir sözcükte birden fazla ses olayı olabilir.
- Ses olayı yok demek: kök ve ekler hiç değişmeden birleşmiş demektir.