Konu anlatımı
“başla-” fiiline şimdiki zaman eki gelince “başlayor” değil “başlıyor” deriz. Geniş bir ünlünün dar bir ünlüye dönüştüğü bu olaya ünlü daralması denir. Sorular genellikle şimdiki zaman ekli fiiller arasından daralma olanı seçtirir. Bu alt başlıkta daralmanın koşullarını ve daralma sanılan ama daralma olmayan durumları göreceksin.
-yor ekiyle daralma
Sonu geniş a ya da e ünlüsüyle biten fiillere şimdiki zaman eki -yor gelince bu ünlüler dar ünlüye dönüşür. Dönüşen ünlü, önceki ünlüye göre ı, i, u ya da ü olur: “başla-yor → başlıyor”, “bekle-yor → bekliyor”, “oyna-yor → oynuyor”, “söyle-yor → söylüyor”. Fiil gövdesi türemiş olsa da kural aynıdır: “temizle-yor → temizliyor”.
Olumsuzluk eki -ma, -me de bir geniş ünlüyle biter; bu yüzden -yor ekinden önce o da daralır: “gel-me-yor → gelmiyor”, “anla-ma-yor → anlamıyor”. Bu sözcüklerde (kelimelerde) daralma kökte değil, olumsuzluk ekindedir.
de- ve ye- fiilleri
“de-” ve “ye-” fiillerinin e ünlüsü -yor ekinden ve y ile başlayan bazı eklerden önce i olur: “diyor”, “yiyor”, “diyen”, “yiyecek”, “diyerek”. Bu değişiklik de ünlü daralması olarak değerlendirilir. Bu iki fiilde daralma yazıya da yansıdığı için “deyecek” ya da “yeyen” biçimleri yanlıştır.
Daralma olmayan durumlar
Fiil zaten dar ünlüyle bitiyorsa daralma olmaz: “oku-yor → okuyor”, “yürü-yor → yürüyor”. Fiil ünsüzle bitiyorsa -yor ekinden önce bir bağlantı ünlüsü gelir ve hiçbir ünlü değişmez: “gel-iyor → geliyor”, “koş-uyor → koşuyor”. “git-iyor → gidiyor” sözcüğündeki değişiklik t'nin d olmasıdır; bu ünsüz yumuşamasıdır. Nasıl ayırt edilir: Fiilin -mak, -mek almış biçimini düşün (“başlamak”, “gelmek”). Mastardan önceki ses a ya da e ise ve -yor ekli biçimde bu ses ı, i, u, ü olmuşsa daralma vardır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Annem yemek yapıyor, babam bize masal anlatıyor, kardeşim de oyuncaklarını topluyor.” cümlesinde ünlü daralması olan sözcük hangisidir?
Çözüm. Fiillerin mastar biçimlerine bakalım: “yapmak”, “anlatmak”, “toplamak”. “yap-” ve “anlat-” ünsüzle bittiği için -yor ekinden önce bağlantı ünlüsü gelmiştir; değişen ünlü yoktur. “topla-” fiili a ile biter ve -yor eki gelince bu a, u olmuştur: “topla-yor → topluyor”. Ünlü daralması “topluyor” sözcüğündedir.
Örnek 2. “gelmiyor”, “okuyor” ve “diyor” sözcüklerinin hangilerinde ünlü daralması vardır?
Çözüm. “gel-me-yor → gelmiyor” sözcüğünde olumsuzluk ekinin e ünlüsü i olmuştur; daralma vardır. “diyor” sözcüğünde “de-” fiilinin e'si i olmuştur; bu da daralmadır. “oku-” fiili zaten dar u ile bittiği için “okuyor” sözcüğünde daralma yoktur. Daralma “gelmiyor” ve “diyor” sözcüklerindedir.
Sık yapılan hatalar
- Ünsüzle biten fiillerde -iyor ekindeki i'yi daralma sanmak: “geliyor” sözcüğünde daralma yoktur.
- Olumsuz fiillerdeki daralmayı gözden kaçırmak: “gelmiyor” sözcüğünde daralma vardır.
- “gidiyor” sözcüğündeki t-d değişimini daralma sanmak; bu ünsüz yumuşamasıdır.
- a ve e ile biten fiil + -yor: a, e → ı, i, u, ü.
- Olumsuzluk eki de daralır: “gelmiyor”, “anlamıyor”.
- “diyor”, “yiyor”, “yiyecek” sözcüklerinde de daralma vardır.