Konu anlatımı
Türkçe sözcüklerde (kelimelerde) ünlüler rastgele sıralanmaz; bir sözcüğün ünlüleri birbirine belli kurallarla uyar. Bu kurallara ünlü uyumu denir. Ünlü uyumları, bir sözcüğün Türkçe kökenli olup olmadığına dair ipucu verir ve eklerin hangi biçimde geleceğini belirler. Bu alt başlıkta iki uyumu, istisnalarını ve uyumu bozan ekleri göreceksin.
Büyük ünlü uyumu
Büyük ünlü uyumu kalınlık-incelik uyumudur: Türkçe bir sözcüğün ilk hecesindeki ünlü kalınsa sonraki hecelerdeki ünlüler de kalın, inceyse sonrakiler de ince olur. “çocuklar” sözcüğünde o, u, a; “evlerimiz” sözcüğünde e, e, i, i ünlüleri vardır; ikisi de uyuma uyar. Ekler de bu uyuma göre biçim değiştirir: “okul-lar”, “ev-ler”.
Bazı Türkçe sözcükler bu uyuma uymaz: “anne”, “kardeş”, “elma”, “hangi”, “inanmak”. Alıntı sözcüklerin çoğu da uymaz: “kitap”, “kalem”, “otobüs”. Bazı alıntı sözcükler kalın ünlülü olduğu hâlde ince ünlülü ek alır: “saat → saati, saatler”. Bu yüzden ek getirilmiş bir alıntı sözcükte hem kalın hem ince ünlü bulunabilir.
Küçük ünlü uyumu
Küçük ünlü uyumu düzlük-yuvarlaklık uyumudur. Düz ünlüden (a, e, ı, i) sonra düz ünlü gelir: “kapı”, “elli”. Yuvarlak ünlüden (o, ö, u, ü) sonra ya düz-geniş (a, e) ya da dar-yuvarlak (u, ü) ünlü gelir: “kolay”, “güzel”, “çocuk”, “üzüm”. Yuvarlak ünlüden sonra o ve ö gelmez; Türkçe kelimelerde o ve ö yalnız ilk hecede bulunur. -yor eki dışında sonraki hecelerde o ya da ö görülen sözcükler genellikle alıntıdır: “doktor”.
“yağmur”, “çamur”, “kavun”, “avuç” gibi sözcüklerde düz a ünlüsünden sonra yuvarlak u geldiği için küçük ünlü uyumu bozulur. “ümit” gibi alıntılarda da yuvarlak ü'den sonra düz-dar i gelmiştir.
Uyumu bozan ekler
Bazı eklerin bir kısmı her zaman aynı biçimde kalır ve sözcüğün ünlüsüne uymaz. Şimdiki zaman eki -yor (“geliyor”), zarf (belirteç) yapan -ken (“okurken”), -leyin (“sabahleyin”), sıfat (ön ad) yapan -ki (“akşamki”), -daş (“meslektaş”), -gil (“amcamgil”) ve yeterlilik bildiren -abil (“yapabilir”) bu eklerdendir. Bu ekler, kökü uyumlu bir sözcüğün ekli biçimini uyumsuz yapabilir. Ancak her zaman bozmazlar: “okuyor” sözcüğünde o, u, o ünlüleri vardır ve büyük ünlü uyumu korunur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “kapılarımız”, “kalemini” ve “geliyor” sözcüklerinden hangileri ekleriyle birlikte büyük ünlü uyumuna uyar?
Çözüm. “kapılarımız” sözcüğündeki a, ı, a, ı, ı ünlülerinin hepsi kalındır; uyuma uyar. “kalemini” sözcüğünde kalın a ile ince e, i, i bir aradadır; “kalem” alıntı olduğu için uyum bozuktur. “geliyor” sözcüğünde ince e, i ile kalın o bir aradadır; uyumu -yor eki bozmuştur. Yalnız “kapılarımız” büyük ünlü uyumuna uyar.
Örnek 2. “yağmur”, “kolay” ve “güzel” sözcüklerini küçük ünlü uyumu bakımından inceleyiniz.
Çözüm. “kolay” sözcüğünde yuvarlak o'dan sonra düz-geniş a gelmiştir; kurala uygundur. “güzel” sözcüğünde yuvarlak ü'den sonra düz-geniş e gelmiştir; o da uygundur. “yağmur” sözcüğünde ise düz a'dan sonra yuvarlak u gelmiştir; düz ünlüden sonra düz ünlü gelmesi gerektiği için küçük ünlü uyumu bozuktur.
Sık yapılan hatalar
- Büyük ve küçük ünlü uyumunu karıştırmak: büyük uyum kalın-ince, küçük uyum düz-yuvarlak ayrımına bakar.
- Uyuma uymayan her sözcüğü alıntı sanmak; “anne”, “kardeş”, “elma” Türkçedir.
- -yor ekinin her sözcükte uyumu bozduğunu düşünmek; “okuyor” uyumludur.
- Büyük ünlü uyumu: kalından sonra kalın, inceden sonra ince.
- Küçük ünlü uyumu: düzden sonra düz; yuvarlaktan sonra a, e ya da u, ü.
- -yor, -ken, -leyin, -ki, -daş, -gil ekleri uyuma girmeyebilir.