Konu anlatımı
Ünsüz benzeşmesi, sertleşme adıyla da bilinir. Bu olayda sözcüğün (kelimenin) kendisi değil, ona eklenen ekin ilk ünsüzü değişir. Benzeşme yazıya her zaman yansıdığı için sözcüğün yazılışından kolayca bulunur; zorluk, onu ünsüz yumuşamasından ayırmaktadır. Bu alt başlıkta kuralı, örnekleri ve ayırt etme yolunu göreceksin.
Kural
Sonu sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten bir sözcüğe c, d, g ile başlayan bir ek gelince ekin bu ünsüzü de sertleşerek ç, t, k olur. c → ç: “kitap-cı → kitapçı”, “aş-cı → aşçı”, “Türk-ce → Türkçe”. d → t: “ağaç-da → ağaçta”, “iş-den → işten”, “yap-dı → yaptı”, “sınıf-da → sınıfta”. g → k: “seç-gin → seçkin”, “coş-gun → coşkun”.
Benzeşme hem yapım eklerinde (“kitapçı”, “seçkin”) hem çekim eklerinde (“ağaçta”, “yaptı”) görülür. Sorularda bazen yalnız yapım ekindeki benzeşme istenir; bu durumda ekin türüne de bakman gerekir.
Yumuşamadan farkı
Yumuşamada sözcüğün sonundaki sert ünsüz, ünlüyle başlayan ek yüzünden yumuşar: “ağaç → ağacı”. Benzeşmede ise sözcüğün sonu değişmez, ünsüzle başlayan ekin ünsüzü sertleşir: “ağaç → ağaçta”. Yani yumuşamada ek ünlüyle, benzeşmede ünsüzle başlar. Aynı sözcük iki olaya da uğrayabilir: “ağacın” sözcüğünde yumuşama, “ağaçtan” sözcüğünde benzeşme vardır.
Rakamla yazılan sayılara gelen ekler de sayının okunuşuna göre benzeşir: “3'te” (üçte), “5'ten” (beşten), “1453'te” (bin dört yüz elli üçte). “7'de” (yedide) sözcüğünde ise sayı ünlüyle bittiği için benzeşme yoktur.
Nasıl ayırt edilir?
Sözcüğü kök ve eklerine ayır. Kökün ya da gövdenin son sesi sert ünsüz mü, ona eklenen ekin ilk sesi ç, t ya da k mı, diye bak. Ekin temel biçimi c, d ya da g ile başlıyorsa ve sözcükte ç, t, k olarak görünüyorsa benzeşme vardır. Yumuşak ünsüzle biten sözcüklerde ek değişmez: “yolcu”, “evde”, “aldı”. Ekin ilk sesi c, d ya da g değilse de benzeşme olmaz; çoğul eki -lar ve iyelik ekleri bu yüzden benzeşmeye uğramaz: “kitaplar”, “sepetimiz”.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Balıkçılar sabah erkenden denize açıldı, akşam limana döndü.” cümlesinde ünsüz benzeşmesi bulunan sözcük hangisidir?
Çözüm. “balık-cı → balıkçı” sözcüğünde k sert ünsüzünden sonra gelen -cı ekinin c'si ç olmuştur; benzeşme buradadır. “erkenden” sözcüğünde n yumuşak olduğu için ek değişmemiştir. “açıldı” ve “döndü” sözcüklerinde -dı eki l ve n'den sonra geldiği için yumuşak kalmıştır. “denize” ve “limana” sözcükleri ünlüyle başlayan ek almıştır.
Örnek 2. “yolcu”, “aşçı”, “evde” ve “parkta” sözcüklerinden hangilerinde ünsüz benzeşmesi vardır?
Çözüm. “aş-cı → aşçı” sözcüğünde ş sert ünsüzü -cı ekini -çı yapmıştır. “park-da → parkta” sözcüğünde k sert ünsüzü -da ekini -ta yapmıştır. “yol-cu” sözcüğünde l, “ev-de” sözcüğünde v yumuşak ünsüz olduğu için ekler değişmemiştir. Benzeşme yalnız “aşçı” ve “parkta” sözcüklerindedir.
Sık yapılan hatalar
- Benzeşmeyi yumuşamayla karıştırmak: “kitapçı” sözcüğünde yumuşama yoktur.
- Yumuşak ünsüzle biten sözcüklerde ekin sertleştiğini sanmak: “yolcu”, “evde” sözcüklerinde benzeşme yoktur.
- Rakamlardan sonra gelen ekleri rakamın okunuşuna göre değil, yazılışına göre seçmek: “3'de” değil “3'te”.
- Sert ünsüzden sonra c → ç, d → t, g → k.
- Benzeşmede ek, yumuşamada sözcüğün sonu değişir.
- Sayılara gelen ek, sayının okunuşuna göre benzeşir: “3'te”, “5'ten”.