Konu anlatımı
Sözcükte yapı konusu, bir sözcüğün (kelimenin) hangi parçalardan oluştuğunu inceler. “gözlükçülerden” sözcüğünü parçalarına ayırdığında “göz” kökünü, “-lük” ve “-çü” yapım eklerini, “-ler” ve “-den” çekim eklerini bulursun. TYT'de bu konudan gelen sorular sözcüğün kökünün isim (ad) mi fiil (eylem) mi olduğunu, yapım eki alıp almadığını ya da kaç yapım eki aldığını sorar.
Bu sayfada kök, gövde ve ek kavramlarını, yapım eklerinin dört türünü ve sözcüklerin yapılarına göre sınıflandırılmasını göreceksin. Her başlığın ayrıntısı ve ek örnekleri alt başlıklarda yer alıyor.
Kök
Kök, sözcüğün anlam taşıyan ve daha küçük anlamlı parçalara ayrılamayan bölümüdür. İsim kökleri varlıkları ve kavramları karşılar: “göz”, “su”, “taş”, “yol”. Fiil kökleri iş, oluş ya da hareket bildirir ve “-mak, -mek” alabilir: “gel-”, “yaz-”, “sev-”. Fiil kökü tek başına kullanıldığında emir bildirir: “Yaz!”. Bazı kökler hem isim hem fiil kökü olabilir: “yaz” (mevsim) ile “yaz-” (yazmak), “dal” (ağacın dalı) ile “dal-” (suya dalmak). Anlamları birbirinden ayrı olan bu tür köklere sesteş kök denir.
Gövde ve ekler
Köke yapım eki getirilerek elde edilen yeni sözcüğe gövde denir: “göz” kökünden “gözlük”, ondan da “gözlükçü” gövdesi türetilir. Yapım ekleri yeni bir sözcük türetir; sözcüğün anlamını ya da türünü değiştirir. Çekim ekleri ise sözcüğün anlamını değiştirmez, onu cümleye bağlar; çoğul, iyelik, hâl, ilgi ekleri ile fiillerdeki kip ve kişi ekleri çekim ekleridir. Bir sözcükte yapım ekleri çekim eklerinden önce gelir: “göz-lük-çü-ler-den”.
Yapım eklerinin türleri
Yapım ekleri, eklendiği sözcüğün türüne ve oluşturduğu sözcüğün türüne göre dörde ayrılır. İsimden isim yapanlar: “göz-lük”, “balık-çı”, “tuz-suz”. İsimden fiil yapanlar: “su-la-”, “az-al-”, “kan-a-”. Fiilden isim yapanlar: “yaz-ı”, “sev-gi”, “seç-im”. Fiilden fiil yapanlar: “yaz-dır-”, “oku-t-”, “yıka-n-”. Bir sözcük art arda farklı türde yapım ekleri alabilir: “göz-le-m-ci” sözcüğünde isimden fiil, fiilden isim ve isimden isim yapan üç ek vardır.
Yapılarına göre sözcükler
Hiç yapım eki almamış sözcükler basittir; çekim eki almaları yapılarını değiştirmez: “kitaplarımızdan”. En az bir yapım eki almış sözcükler türemiştir: “gözlük”, “sevgi”, “sulamak”. İki ya da daha fazla sözcüğün birleşerek yeni bir kavramı karşıladığı sözcükler birleşiktir: “hanımeli”, “bilgisayar”, “kahvaltı”, “yardım etmek”.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Yolcular sevgiyle kitaplarını okurken taşlık yoldan geçtiler.” cümlesindeki “yolcular”, “sevgiyle”, “kitaplarını” ve “taşlık” sözcüklerinin yapısını belirleyiniz.
Çözüm. “yol-cu-lar” sözcüğünde “yol” isim köküne -cu yapım eki, ardından -lar çekim eki gelmiştir; türemiştir. “sev-gi-yle” sözcüğünde “sev-” fiil köküne -gi yapım eki gelmiştir; türemiştir. “kitap-lar-ı-nı” sözcüğü yalnız çekim ekleri almıştır; basittir. “taş-lık” sözcüğünde “taş” isim köküne -lık yapım eki gelmiştir; türemiştir.
Örnek 2. “yazlık” ve “yazı” sözcüklerinin kökleri aynı türden midir?
Çözüm. “yazlık” sözcüğü yaz mevsiminde kullanılan ev ya da giysiyi anlatır; kökü mevsim adı olan “yaz” ismidir ve -lık isimden isim yapım ekidir. “yazı” sözcüğü yazma işinin sonucunu anlatır; kökü “yaz-” fiilidir ve -ı fiilden isim yapım ekidir. İki sözcüğün kökü aynı ses dizisinden oluşsa da biri isim, öbürü fiil köküdür; “yaz” sesteş bir köktür.
Örnek 3. “denizcilik” sözcüğünde kaç yapım eki vardır?
Çözüm. Sözcüğü ayıralım: “deniz” isim köküne önce -ci eki gelerek “denizci” gövdesi, sonra -lik eki gelerek “denizcilik” gövdesi türetilmiştir. İki ek de yeni bir sözcük kurduğu için yapım ekidir. Sözcükte çekim eki yoktur. “denizcilik” sözcüğünde iki yapım eki vardır.
Sık yapılan hatalar
- Ek sayısı çok olan sözcüğü türemiş sanmak; “kitaplarımızdan” sözcüğündeki eklerin hepsi çekim ekidir.
- Sesteş köklerde anlama bakmadan kök türüne karar vermek: “yazlık” isim, “yazı” fiil köklüdür.
- Kökü bulurken sözcüğü fazla bölmek; kök, anlamlı en küçük parçadır.
- Gövde ile kökü karıştırmak: “gözlükçü” sözcüğünün kökü “göz”, gövdeleri “gözlük” ve “gözlükçü”dür.
- Kök anlamlı en küçük parçadır; isim kökü ya da fiil kökü olur.
- Yapım eki yeni sözcük türetir, çekim eki türetmez.
- Yapım ekleri çekim eklerinden önce gelir.
- Yapım eki türleri: isimden isim, isimden fiil, fiilden isim, fiilden fiil.
- Basit: yapım eki yok; türemiş: en az bir yapım eki; birleşik: iki sözcükten yeni kavram.