Konu anlatımı
Sınavda sık sorulan bir soru tipi, bir sözcükte (kelimede) kaç yapım eki bulunduğunu ya da hangi sözcüğün belirli bir sırayla ek aldığını sorar. Bu soruları çözmenin yolu, sözcüğü düzenli bir sırayla parçalamaktır. Bu alt başlıkta adım adım çözümleme yöntemini ve sık yapılan sayma hatalarını göreceksin.
Adım adım çözümleme
Önce sözcüğün sonundaki çekim eklerini ayır: hâl ekleri, iyelik ekleri, çoğul eki, fiillerde kip ve kişi ekleri. Sonra kalan gövdeyi, her adımda anlamlı bir sözcük kalacak biçimde sondan başa doğru küçült. Her adımda düşen parça bir yapım ekidir. Anlamlı ve daha fazla bölünemeyen parçaya ulaşınca durursun; o parça köktür.
Örneğin “bilgisizliğimizden” sözcüğünde önce -den ve -imiz çekim eklerini ayırırsın: “bilgisizlik”. Sonra -lik ile “bilgisiz”, -siz ile “bilgi”, -gi ile “bil-” kalır. Kök “bil-”, yapım ekleri -gi, -siz ve -lik'tir; sözcükte üç yapım eki vardır.
Ek türlerinin sırası
Bazı sorular eklerin türlerini sırasıyla ister. “gözlemci” sözcüğünde “göz” isim köküne -le isimden fiil eki gelerek “gözle-”, buna -m fiilden isim eki gelerek “gözlem”, buna da -ci isimden isim eki gelerek “gözlemci” türemiştir. “temizleyici” sözcüğünde “temiz” köküne -le isimden fiil eki, ardından -yici fiilden isim eki gelmiştir. “sevinçli” sözcüğünde ise “sev-” köküne -in fiilden fiil, -ç fiilden isim ve -li isimden isim eki gelmiştir. Her ekin türünü, geldiği parçanın türüne ve kurduğu yeni sözcüğün türüne bakarak belirlersin.
Ses olaylarına dikkat
Ses olayları ekleri ve kökü gizleyebilir. “gözlüğümüz” sözcüğünde “gözlük” gövdesinin k'si ğ olmuştur; ekleri ayırırken bunu geri alırsın. “ağarmak” sözcüğünde “ak” kökü yumuşamıştır. “seçkin” sözcüğündeki -kin eki, -gin ekinin benzeşmiş biçimidir. Bu değişiklikler ek sayısını değiştirmez; yalnız parçaların biçimini değiştirir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “yolculuk”, “kitaplarımızdan”, “sevgisizlik” ve “dondurma” sözcüklerindeki yapım eki sayılarını bulunuz.
Çözüm. “yol-cu-luk” sözcüğünde -cu ve -luk olmak üzere iki yapım eki vardır. “kitap-lar-ımız-dan” sözcüğündeki eklerin hepsi çekim ekidir; yapım eki sayısı sıfırdır. “sev-gi-siz-lik” sözcüğünde -gi, -siz ve -lik olmak üzere üç yapım eki vardır. “don-dur-ma” sözcüğünde -dur ve -ma olmak üzere iki yapım eki vardır.
Örnek 2. “gözlükçülerimiz” ve “görüntü” sözcüklerinden hangisinde kökten sonra önce fiilden fiil, sonra fiilden isim yapım eki gelmiştir?
Çözüm. “göz-lük-çü-ler-imiz” sözcüğünde “göz” isim köküne iki isimden isim eki gelmiştir; -ler ve -imiz çekim ekidir. “gör-ün-tü” sözcüğünde ise “gör-” fiil köküne önce -ün eki gelerek “görün-” fiili, sonra -tü eki gelerek “görüntü” ismi türemiştir. İstenen sıra “görüntü” sözcüğündedir: önce fiilden fiil, sonra fiilden isim.
Sık yapılan hatalar
- Çekim eklerini de yapım eki gibi saymak.
- Kökü bulmadan saymaya başlamak ve kökün bir parçasını ek sanmak.
- Ses olayı yüzünden biçimi değişen eki tanımamak: “seçkin” sözcüğünde -kin bir yapım ekidir.
- Önce çekim eklerini ayır, sonra gövdeyi sondan başa küçült.
- Her adımda anlamlı bir sözcük kalmalıdır; düşen parça yapım ekidir.
- Ekin türünü, geldiği parçanın ve kurduğu sözcüğün türüne bakarak belirle.