Konu anlatımı
Türkçe eklemeli bir dildir; sözcükler (kelimeler) köke art arda ekler getirilerek kurulur. Bu ekler iki türlüdür: yeni sözcük türeten yapım ekleri ve sözcüğü cümleye bağlayan çekim ekleri. Bu alt başlıkta gövde kavramını ve iki ek türünü birbirinden ayırmanın yollarını göreceksin.
Gövde
Köke bir ya da daha fazla yapım eki getirilerek elde edilen sözcüğe gövde denir. “göz” kökünden “gözlük”, “gözlük” gövdesinden de “gözlükçü” gövdesi türetilir. Gövde de kök gibi isim ya da fiil olabilir: “yazı” bir isim gövdesi, “sula-” bir fiil gövdesidir. Gövdeye çekim eki gelmesi onu yeni bir gövdeye dönüştürmez: “gözlükçüler” sözcüğünün gövdesi yine “gözlükçü”dür.
Yapım eki ve çekim eki
Yapım ekleri yeni bir sözcük türetir; sözcüğün anlamını, çoğu zaman türünü de değiştirir: “göz” bir organdır, “gözlük” ise bir eşyadır. Yapım ekiyle türeyen sözcükler sözlükte ayrı bir madde olarak bulunabilir. Çekim ekleri ise sözcüğün anlamını değiştirmez; onun cümledeki görevini, sayısını, kime ait olduğunu ya da fiilin zamanını ve kişisini gösterir: “gözlüğüm”, “gözlüğü”, “gözlükte”.
İsim çekim ekleri çoğul eki (-lar, -ler), iyelik ekleri (-ım, -ın, -ı, -ımız, -ınız, -ları), hâl ekleri (-ı, -a, -da, -dan) ve ilgi ekidir (-ın). Fiil çekim ekleri kip ve zaman ekleri (-dı, -mış, -yor, -acak, -ar, -sa, -malı) ile kişi ekleridir.
Eklerin sırası ve sınama yolu
Bir sözcükte yapım ekleri çekim eklerinden önce gelir: “göz-lük-çü-ler-imiz-den” sözcüğünde iki yapım eki kökün hemen arkasında, dört çekim eki ise onların arkasındadır. Bir ekin yapım eki olup olmadığını sınamak için ekin getirildiği parçaya kadar olan biçimi tek başına düşün: Bu biçim sözlükte ayrı bir madde olabilecek yeni bir sözcükse (“gözlük”, “yazı”) ek yapım ekidir. Aynı sözcüğün başka bir çekimiyse (“gözler”, “gözde”) ek çekim ekidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Bahçıvanlar bu sabah çiçeklerimizi suladı.” cümlesinde yalnızca çekim eki almış sözcük hangisidir?
Çözüm. “bahçıvanlar” sözcüğünde “bahçe” isminden türeyen “bahçıvan” gövdesi vardır; yapım eki almıştır. “suladı” sözcüğünde “su” köküne -la yapım eki gelmiştir. “çiçek-ler-imiz-i” sözcüğünde ise çoğul, iyelik ve belirtme hâli ekleri vardır; hepsi çekim ekidir ve sözcük yeni bir anlam kazanmamıştır. Yalnızca çekim eki almış sözcük “çiçeklerimizi” sözcüğüdür.
Örnek 2. “tuzluk” ve “tuzlar” sözcüklerindeki eklerin türünü karşılaştırınız.
Çözüm. “tuzluk” sözcüğü tuzun konduğu kabı anlatır; “tuz” sözcüğünden farklı bir varlığın adıdır ve sözlükte ayrı bir maddedir. Bu yüzden -luk yapım ekidir. “tuzlar” ise yine tuzu anlatır, yalnız çokluk bildirir; -lar çoğul ekidir ve çekim ekidir. İki sözcük de “tuz” köklüdür ama biri türemiş, öbürü basittir.
Sık yapılan hatalar
- Çoğul ve hâl eklerini yapım eki saymak.
- Gövdeye çekim eki gelince yeni bir gövde oluştuğunu sanmak.
- İyelik eki -ı ile fiilden isim yapan -ı ekini karıştırmak: “kapısı” sözcüğünde çekim, “yazı” sözcüğünde yapım eki vardır.
- Gövde: kök + en az bir yapım eki.
- Yapım eki yeni sözcük türetir; çekim eki sözcüğü cümleye bağlar.
- Yapım ekleri çekim eklerinden önce gelir.