Konu anlatımı
Sözcükler (kelimeler) yapılarına göre üç gruba ayrılır: basit, türemiş ve birleşik. Bir sözcüğün hangi gruba girdiğini anlamak için çekim eklerini ayıklayıp geriye kalan parçaya bakman yeterlidir. Bu alt başlıkta üç grubu, aralarındaki farkları ve sorularda sık kurulan tuzakları göreceksin.
Basit sözcükler
Hiç yapım eki almamış sözcükler basittir. Basit sözcük yalnız bir kökten oluşabilir (“ev”, “kitap”, “gel-”) ya da köke yalnız çekim ekleri gelmiş olabilir: “evlerde”, “kitaplarımızdan”, “geldiler”. Çekim ekleri sözcüğün yapısını değiştirmez; “kitaplarımızdan” sözcüğü dört ek almış olsa da basittir. Sorularda en sık kurulan tuzak, çok ek almış basit bir sözcüğü türemiş sanmaktır.
Türemiş sözcükler
Köküne en az bir yapım eki gelmiş sözcükler türemiştir: “gözlük” (göz-lük), “sevgi” (sev-gi), “sulamak” (su-la-mak), “dondurma” (don-dur-ma). Türemiş sözcüklere de çekim ekleri gelebilir; bu, yapılarını değiştirmez: “gözlüklerimiz” yine türemiştir. Türemiş bir sözcüğü tanımak için çekim eklerini attıktan sonra kökten başka bir parça kalıp kalmadığına bak; kalıyorsa ve bu parça yeni bir sözcük kuruyorsa sözcük türemiştir.
Birleşik sözcükler
İki ya da daha fazla sözcüğün birleşerek yeni bir kavramı karşıladığı sözcükler birleşiktir: “hanımeli”, “aslanağzı”, “keçiboynuzu” (bitki adları), “bilgisayar”, “karabiber”, “kahvaltı”. Birleşik sözcüklerin bir kısmı ayrı yazılır; “yardım etmek”, “kabul etmek” gibi birleşik fiiller iki ayrı sözcük gibi görünse de tek bir kavram bildirir. Birleşik sözcüğün yazımı Yazım Kuralları konusunda ayrıca işlenir.
Birleşik sözcüğü türemiş sözcükten ayırmak için parçalara bak: Türemiş sözcükte kökün yanında bir ek vardır; birleşik sözcükte ise iki ayrı sözcük vardır. “kitaplık” sözcüğünde “kitap” ile -lık eki, “hanımeli” sözcüğünde ise “hanım” ve “el” sözcükleri birleşmiştir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “gözlük - kitaplar”, “yolcu - bilgi” ve “masa - sevgi” çiftlerinin hangisinde birinci sözcük türemiş, ikinci sözcük basittir?
Çözüm. “göz-lük” sözcüğü yapım eki almıştır, türemiştir; “kitap-lar” ise yalnız çoğul çekim eki almıştır, basittir. Bu çift istenen sıraya uyar. “yol-cu” ve “bil-gi” sözcüklerinin ikisi de türemiştir. “masa” basit, “sev-gi” türemiştir; sıra terstir. Doğru çift “gözlük - kitaplar” çiftidir.
Örnek 2. “kalemler”, “aslanağzı” ve “balıkçı” sözcüklerini yapıları bakımından sınıflandırınız; “aslanağzı” sözcüğünü neden türemiş saymıyoruz?
Çözüm. “kalem-ler” sözcüğündeki -ler çoğul ekidir ve çekim ekidir; sözcükte yapım eki olmadığı için basittir. “balık-çı” sözcüğü “balık” köküne -çı yapım eki getirilerek türemiştir. “aslanağzı” ise “aslan” ve “ağız” sözcüklerinin birleşerek bir çiçeğin adını karşılamasıyla oluşmuştur; iki ayrı sözcükten kurulduğu ve yeni bir kavramı karşıladığı için birleşik bir sözcüktür. Sözcüğün sonundaki ses, iki sözcüğün tamlama biçiminde birleşmesinden gelir; bir yapım eki değildir.
Sık yapılan hatalar
- Çok ek almış basit sözcükleri türemiş sanmak: “kitaplarımızdan” basittir.
- Birleşik sözcüklerin hep bitişik yazıldığını düşünmek: “yardım etmek” ayrı yazılan bir birleşik fiildir.
- Birleşik sözcükteki iyelik ekini yapım eki saymak: “aslanağzı” türemiş değil birleşiktir.
- Basit: yapım eki yok; çekim eki olabilir.
- Türemiş: en az bir yapım eki var.
- Birleşik: iki ya da daha çok sözcük yeni bir kavram oluşturur.