Konu anlatımı
Bazı yapım ekleri bir isme ya da sıfata (ön ada) gelerek ondan bir fiil (eylem) türetir: “su” bir isimdir, “sulamak” ise bir iştir. Bu ekleri tanımak, bir fiilin kökünün isim mi fiil mi olduğunu bulmanı sağlar. Bu alt başlıkta isimden fiil yapan başlıca ekleri ve onları fiilden fiil yapan eklerden ayırmayı göreceksin.
Başlıca ekler
İsimden fiil yapan ekler isim soylu bir sözcüğe (kelimeye) gelir ve “-mak, -mek” alabilen bir fiil gövdesi kurar. Ek getirildikten sonra sözcüğe “-mak, -mek” ekleyerek fiil olduğunu sınayabilirsin: “su-la-mak”, “az-al-mak”.
- -la, -le: “su-la-”, “tuz-la-”, “temiz-le-”, “göz-le-”
- -al, -el: “az-al-”, “düz-el-”
- -ar, -er: “mor-ar-”, “ak → ağ-ar-”
- -a, -e: “kan-a-”, “yaş-a-”, “boş-a-”
- -sa, -se: “su-sa-”, “önem-se-”
- -l: “ince-l-”, “küçük → küçül-”; -r: “kara-r-”
Ses olaylarıyla birlikte
Bu ekler getirilirken kökte ses olayları görülebilir ve bu, kökü bulmayı zorlaştırabilir. “ağarmak” sözcüğünde “ak” sıfatının k ünsüzü yumuşayarak ğ olmuştur: “ak-ar- → ağar-”. “küçülmek” sözcüğünde ise “küçük” sıfatının sonundaki k düşmüştür: “küçük-l- → küçül-”. Kökü bulurken bu değişiklikleri geri alıp sözcüğün yalın biçimine ulaşman gerekir.
Fiilden fiil yapan eklerden ayırma
Sınavda isimden fiil yapan ekler çoğu zaman fiilden fiil yapan eklerle birlikte sorulur. Ayırmanın yolu, ekin geldiği parçaya bakmaktır. “tuzla-” fiilinde ekin geldiği “tuz” bir isimdir; ek isimden fiil yapar. “yıkan-” fiilinde ekin geldiği “yıka-” zaten bir fiildir; -n eki fiilden fiil yapar. Ekten önceki parçaya “-mak, -mek” getirebiliyorsan o parça fiildir ve ek, fiilden fiil yapan bir ektir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “temizlemek”, “giyinmek”, “azalmak” ve “okutmak” sözcüklerinden hangilerinin gövdesi isimden fiil yapım ekiyle kurulmuştur?
Çözüm. “temiz-le-” gövdesinde ek, “temiz” sıfatına gelmiştir; isimden fiil yapar. “az-al-” gövdesinde ek, “az” sözcüğüne gelmiştir; o da isimden fiil yapar. “giy-in-” gövdesinde ek “giy-” fiiline, “oku-t-” gövdesinde ek “oku-” fiiline gelmiştir; bunlar fiilden fiil yapım ekidir. İsimden fiil yapım eki “temizlemek” ve “azalmak” sözcüklerindedir.
Örnek 2. “Hastalıktan sonra kardeşim iyice inceldi.” cümlesindeki yüklemin yapısını açıklayınız.
Çözüm. “inceldi” sözcüğünün kökü “ince” sıfatıdır. Bu sıfata -l eki gelerek “incel-” fiili türemiştir; ek isim soylu bir sözcükten fiil yaptığı için isimden fiil yapım ekidir. Ardından gelen -di eki geçmiş zaman, son ses ise kişi bildirir; ikisi de çekim ekidir. Yüklem türemiş bir fiildir.
Sık yapılan hatalar
- Ekin geldiği parçaya bakmadan karar vermek: “yıkan-” fiilindeki -n isimden fiil yapmaz.
- Ses olayları yüzünden kökü yanlış bulmak: “ağar-” fiilinin kökü “ak” sıfatıdır.
- Fiil gövdesinin sonundaki -mak, -mek ekini yapım eki sanmak.
- İsimden fiil: isme gelir, “-mak, -mek” alabilen fiil kurar.
- Sık ekler: -la, -al, -ar, -a, -sa, -l.
- Ekten önceki parça fiilse bu ek, fiilden fiil yapar; isimse isimden fiil yapar.