Konu anlatımı
İsimden isim yapım ekleri bir isim köküne ya da gövdesine gelerek yeni bir isim, sıfat (ön ad) ya da zarf (belirteç) türetir. Sözcükte (kelimede) yapı sorularında en çok bu ekler karşına çıkar, çünkü günlük dilde çok sık kullanılırlar. Bu alt başlıkta bu eklerin başlıcalarını ve hangi anlamları kattıklarını göreceksin.
Sık kullanılan ekler
Aşağıdaki ekler isim soylu sözcüklere gelerek yeni isim soylu sözcükler türetir. Eklerin biçimi ünlü uyumuna ve ünsüz benzeşmesine göre değişir: -lık, -lik, -luk, -lük; -cı, -ci, -çı, -çi gibi.
- -lık: “göz-lük”, “kitap-lık”, “tuz-luk”, “yaz-lık”
- -cı: “balık-çı”, “yol-cu”, “süt-çü”, “kapı-cı”
- -lı: “tuz-lu”, “ev-li”, “Ankara-lı”
- -sız: “tuz-suz”, “ev-siz”, “su-suz”
- -daş: “yol-daş”, “meslek-taş”
- -ca: “Türk-çe”, “çocuk-ça”
- -cık: “kedi-cik”, “kuzu-cuk”
- -msı, -ımsı: “ekşi-msi”, “mavi-msi”
- -ıncı: “beş-inci”; -ar, -er: “beş-er”, “on-ar”
- -cıl: “ev-cil”; -lak: “su-lak”
Kattıkları anlamlar
Bu ekler sözcüklere farklı anlamlar katar. -lık çoğunlukla bir şeyin konduğu yeri ya da eşyayı (“tuzluk”, “kitaplık”) anlatır. -cı, bir işle uğraşan kişiyi (“balıkçı”, “sütçü”) bildirir. -lı, bir şeye sahip olmayı ya da bir yerden olmayı (“tuzlu”, “Ankaralı”), -sız ise yokluğu (“tuzsuz”, “susuz”) anlatır. -ca dil adı (“Türkçe”) ya da benzerlik (“çocukça”) bildirir. -cık küçültme ve sevgi, -msı benzerlik ve azlık anlamı katar. -ıncı sıra, -ar ve -er üleştirme sayısı türetir.
Nasıl ayırt edilir?
Bir ekin isimden isim yapım eki olduğunu söylemek için iki şeye bakarsın: Ekin geldiği parça bir isim mi, ek getirildikten sonra ortaya çıkan sözcük yine isim soylu mu? “tuzluk” sözcüğünde “tuz” isimdir ve “tuzluk” da bir isimdir. “sulamak” sözcüğünde ise “su” isimdir ama “sula-” bir fiildir; bu ek isimden fiil yapar. Kökü fiil olan “sevgi” sözcüğündeki -gi ise fiilden isim yapar.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “kitaplık”, “silgi”, “yolcu” ve “kanamak” sözcüklerinden hangilerinde isimden isim yapım eki vardır?
Çözüm. “kitap-lık” sözcüğünde “kitap” ismine -lık eki gelerek yeni bir isim türetilmiştir. “yol-cu” sözcüğünde “yol” ismine -cu eki gelmiştir. Bu ikisinde isimden isim yapım eki vardır. “sil-gi” sözcüğünün kökü “sil-” fiilidir; -gi fiilden isim yapar. “kan-a-mak” sözcüğünde “kan” ismine gelen -a eki bir fiil türetmiştir; isimden fiil yapım ekidir.
Örnek 2. “susuz” ve “susamak” sözcüklerinin ikisi de “su” köklüdür. Bu sözcüklerdeki yapım eklerinin türü aynı mıdır?
Çözüm. “su-suz” sözcüğünde “su” ismine -suz eki gelmiş ve “suyu olmayan” anlamında bir sıfat türemiştir; isimden isim yapım ekidir. “su-sa-mak” sözcüğünde ise “su” ismine -sa eki gelmiş ve “susa-” fiili türemiştir; isimden fiil yapım ekidir. Kökleri aynı olsa da eklerin türleri farklıdır.
Sık yapılan hatalar
- Ekin geldiği parçanın türüne bakmadan karar vermek: “silgi” sözcüğündeki -gi isimden isim yapmaz.
- Çoğul eki -lar ile isimden isim yapan -lık ekini karıştırmak.
- Aynı kökten türeyen sözcüklerde eklerin türünün de aynı olduğunu sanmak: “susuz” ve “susamak”.
- İsimden isim: isme gelir, yine isim soylu sözcük türetir.
- Sık ekler: -lık, -cı, -lı, -sız, -daş, -ca, -cık, -msı.
- Ekin türünü bulmak için hem önceki parçanın hem sonucun türüne bak.