Konu anlatımı
Fiilden fiil yapım ekleri bir fiile gelerek ondan yeni bir fiil türetir: “yaz-” fiilinden “yazdır-”, “yazıl-”, “yazış-” fiilleri türer. Bu eklerin önemli bir bölümü fiilin çatısını değiştirdiği için çatı ekleri olarak da bilinir. Bu alt başlıkta bu ekleri ve onları isimden fiil yapan eklerden ayırmayı göreceksin.
Çatı ekleri
Fiilin işi kime yaptırdığını, işin kim tarafından yapıldığını ya da kaç kişinin birlikte yaptığını değiştiren ekler fiilden fiil yapım ekleridir: -dır, -dir (“yaz-dır-”, “gül-dür-”); -t (“oku-t-”, “bekle-t-”); -ır, -ar (“bit-ir-”, “çık-ar-”); -ıl, -il (“yaz-ıl-”, “sev-il-”); -ın, -in, -n (“giy-in-”, “sev-in-”, “yıka-n-”); -ış, -iş (“gör-üş-”, “bak-ış-”). Bu eklerin çatıyla ilgili anlamları Fiilde Çatı konusunda ayrıca işlenir.
Öteki ekler
Çatı ekleri dışında da fiilden fiil yapan ekler vardır: -ala, -ele (“it-ele-”, “kov-ala-”); -ımsa, -imse (“gül-ümse-”); -ık, -ik (“geç-ik- → gecik-”). “gecik-” fiilinde “geç-” kökünün ç ünsüzü, ünlüyle başlayan ek yüzünden c'ye dönüşmüştür. Fiilden fiil yapan ekler art arda gelebilir: “yaz-dır-ıl-” fiilinde iki ayrı fiilden fiil eki vardır.
Nasıl ayırt edilir?
Ekten önceki parçaya “-mak, -mek” getir. “yıka-” parçası “yıkamak” olabildiği için fiildir; “yıkan-” fiilindeki -n fiilden fiil yapar. “tuz-” parçası ise “tuzmak” olamaz; “tuzla-” fiilindeki -la isimden fiil yapar. Ekten sonraki biçime de “-mak, -mek” getirilebilmelidir: “yıkanmak”. İki koşul da sağlanıyorsa bu ek, fiilden fiil yapım ekidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “döndürmek - sevinmek” ve “başlamak - yazdırmak” çiftlerinin hangisinde iki sözcüğün (kelimenin) gövdesi de fiilden fiil yapım ekiyle kurulmuştur?
Çözüm. “dön-dür-” gövdesinde ek “dön-” fiiline, “sev-in-” gövdesinde ek “sev-” fiiline gelmiştir; iki ek de fiilden fiil yapar. İkinci çiftte “yaz-dır-” gövdesi fiilden fiil ekiyle kurulmuştur ama “baş-la-” gövdesinde ek “baş” ismine gelmiştir; isimden fiil yapar. İki sözcüğün de gövdesi fiilden fiil ekiyle kurulan çift “döndürmek - sevinmek” çiftidir.
Örnek 2. “Öğretmen ödevleri öğrencilere yazdırdı, sonra hepsi tek tek okundu.” cümlesindeki fiillerde hangi fiilden fiil yapım ekleri vardır?
Çözüm. “yaz-dır-dı” sözcüğünde “yaz-” fiiline -dır eki gelerek “yazdır-” fiili türemiştir; işin başkasına yaptırıldığını bildiren fiilden fiil yapım ekidir. “oku-n-du” sözcüğünde “oku-” fiiline -n eki gelerek “okun-” fiili türemiştir; işin kim tarafından yapıldığının belirtilmediği bir fiil kurar. -dı ve -du ekleri ise geçmiş zaman bildiren çekim ekleridir.
Sık yapılan hatalar
- Çatı eklerini çekim eki sanmak; bu ekler yeni fiil türetir ve yapım ekidir.
- Ekin geldiği parçanın isim olduğunu gözden kaçırmak: “başla-” fiilindeki -la isimden fiil yapar.
- Art arda gelen iki fiilden fiil ekinden yalnız birini saymak: “yazdırıl-”.
- Fiilden fiil: fiile gelir, yine fiil türetir.
- Çatı ekleri (-dır, -t, -ır, -ıl, -ın, -ış) fiilden fiil yapım ekleridir.
- Ekten önceki ve sonraki biçim “-mak, -mek” alabiliyorsa bu ek, fiilden fiil yapar.