Konu anlatımı
Bir sözcüğü (kelimeyi) çözümlemeye her zaman kökten başlanır. Kökün isim mi fiil mi olduğunu bilmek, ona gelen ekin türünü bulmanın da anahtarıdır. Bu alt başlıkta kökü bulmayı, isim kökünü fiil kökünden ayırmayı ve aynı ses dizisinin hem isim hem fiil kökü olabildiği durumları göreceksin.
Kök nedir?
Kök, sözcüğün anlam taşıyan ve daha küçük anlamlı parçalara ayrılamayan bölümüdür. “taşlık” sözcüğünde “taş” köktür; “ta” diye bir parçanın bu sözcükte anlamı yoktur. Kökü bulmak için sözcüğün sonundan başlayarak ekleri tek tek ayırırsın; geriye anlamı olan ve daha fazla bölünemeyen parça kalınca köke ulaşmış olursun: “göz-lük-çü-ler” → “göz”.
İsim kökü ve fiil kökü
İsim kökleri varlıkları, kavramları ve nitelikleri karşılar: “ev”, “göz”, “su”, “tuz”, “deniz”. Fiil kökleri ise bir iş, oluş ya da hareket bildirir: “gel-”, “bak-”, “sev-”, “bil-”, “kır-”. Fiil köklerini ayırt etmenin iki pratik yolu vardır. Birincisi, köke “-mak, -mek” getirilebilir: “sevmek”, “kırmak”; “evmek” ya da “tuzmak” diye bir sözcük yoktur. İkincisi, fiil kökü tek başına söylenince emir anlamı verir: “Bak!”, “Gel!”.
Hem isim hem fiil kökü olabilenler
Bazı ses dizileri hem isim hem fiil kökü olarak kullanılır. Bunların bir kısmında isim ile fiil arasında anlam ilgisi vardır: “boya” ile “boya-”, “göç” ile “göç-”, “tat” ile “tat-”, “ağrı” ile “ağrı-”, “barış” ile “barış-”. Bir kısmında ise anlamlar tamamen ayrıdır: “yaz” (mevsim) ile “yaz-” (yazmak), “kız” (kız çocuk) ile “kız-” (öfkelenmek), “dal” (ağaç dalı) ile “dal-” (suya dalmak), “at” (hayvan) ile “at-” (fırlatmak). Anlamları birbirinden ayrı olan bu köklere sesteş kök denir.
Böyle bir kökü içeren sözcükte kökün türüne sözcüğün anlamına bakarak karar verilir: “yazlık” (yaz mevsimine ait) isim köklü, “yazı” (yazma işinin ürünü) fiil köklüdür. “dallı” (dalları olan) isim köklü, “dalgıç” (suya dalan kişi) fiil köklüdür. “atlı” (atı olan) isim köklü, “atıcı” (atış yapan) fiil köklüdür.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “tuzluk”, “silgi”, “kırık” ve “dallı” sözcüklerinden hangilerinin kökü fiildir?
Çözüm. “tuzluk” sözcüğünün kökü “tuz” ismidir. “silgi” sözcüğünün kökü “sil-” fiilidir; “silmek” denebilir ve “Sil!” emir bildirir. “kırık” sözcüğünün kökü de “kır-” fiilidir. “dallı” sözcüğü “dalları olan” anlamına gelir; kökü ağacın dalı anlamındaki “dal” ismidir. Kökü fiil olanlar “silgi” ve “kırık” sözcükleridir.
Örnek 2. “Dalgıç, denizin dibindeki eski bir gemiyi buldu.” cümlesindeki “dalgıç” sözcüğünün kökü isim midir, fiil midir?
Çözüm. “dalgıç” sözcüğü suyun altına dalan kişiyi anlatır. Sözcükteki “dal” parçası ağacın dalı anlamındaki isim değil, “suya dalmak” anlamındaki “dal-” fiilidir. Bu fiile -gıç fiilden isim yapım eki gelmiştir. “dal” sesteş bir kök olduğu için türü anlama bakılarak belirlenir; burada kök fiildir.
Sık yapılan hatalar
- Kökü anlamsız bir parçaya kadar bölmek.
- Sesteş köklerde yalnız sese bakmak: “yazlık” sözcüğünün kökü isimdir.
- Fiil kökünü “-mak” ekiyle birlikte kök sanmak: kök “gelmek” değil “gel-”dir.
- Kök, anlamlı ve bölünemeyen en küçük parçadır.
- Fiil kökü “-mak, -mek” alır ve tek başına emir bildirir.
- Sesteş köklerde kök türünü anlam belirler: “yazlık” isim, “yazı” fiil köklü.