Konu anlatımı
Fiilden isim yapım ekleri bir fiil köküne ya da gövdesine gelerek bir isim ya da sıfat (ön ad) türetir: “sev-” bir iştir, “sevgi” ise bir duygunun adıdır. Bu ekler çok çeşitlidir ve sınavda en sık sorulan ek türlerinden biridir. Bu alt başlıkta başlıca ekleri ve fiilimsi (eylemsi) ekleriyle ilişkilerini göreceksin.
Başlıca ekler
Bu ekler fiile gelir ve sonuçta “-mak, -mek” alamayan, bir varlığı, kavramı ya da niteliği karşılayan bir sözcük (kelime) ortaya çıkar.
- -ı, -i, -u, -ü: “yaz-ı”, “kaz-ı”, “yap-ı”, “ört-ü”
- -gı, -gi: “sev-gi”, “bil-gi”, “sil-gi”, “say-gı”
- -ım, -im: “seç-im”, “yap-ım”, “öl-üm”
- -ak, -ek: “dur-ak”, “yat-ak”, “uç-ak”
- -ıcı, -ici: “yap-ıcı”, “sat-ıcı”, “sür-ücü”
- -ık, -ik: “kır-ık”, “kes-ik”, “del-ik”
- -ıntı, -inti: “ak-ıntı”, “kır-ıntı”, “es-inti”
- -gın, -gin: “kır-gın”, “sür-gün”, “seç-kin”
- -gu, -gü: “dol-gu”, “gör-gü”; -ç: “kazan-ç”, “sevin-ç”
- -ış, -iş: “dik-iş”; -men: “seç-men”
Kalıcı isim olan fiilimsiler
-ma, -mak, -an gibi bazı ekler aynı zamanda fiilimsi (eylemsi) ekidir. Bu ekler bir nesnenin ya da kavramın kalıcı adını oluşturmuşsa sözcük türemiş bir isim sayılır: “dondurma” (don-dur-ma), “kazma” (kaz-ma), “ekmek” (ek-mek), “çakmak” (çak-mak). Bu sözcükler sözlükte ayrı birer madde olarak yer alır. Aynı eklerin cümlede geçici olarak isim, sıfat ya da zarf (belirteç) görevi kurduğu kullanımlar Fiilimsi konusunda ayrıca işlenir.
Nasıl ayırt edilir?
Önce ekin geldiği parçanın fiil olup olmadığını sına: “sev-” parçasına “-mek” getirilebilir, “sevmek” bir fiildir. Sonra ekli biçimin bir varlık ya da kavram adı olup olmadığına bak: “sevgi” bir duygudur ve isimdir. Ekin geldiği parça isimse o ek, fiilden isim yapan bir ek değildir: “gözlük” sözcüğündeki -lük isimden isim yapım ekidir. Ses olayları kökü gizleyebilir: “seçkin” sözcüğünde -gin eki benzeşmeyle -kin olmuştur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Kardeşimin bilgisi ve sevgisi herkesi şaşırttı. Tuzlu yemekleri ise hiç sevmez.” cümlesinde fiilden isim yapım eki almış sözcükler hangileridir?
Çözüm. “bil-gi-si” sözcüğünde “bil-” fiiline -gi eki gelmiş ve “bilgi” ismi türemiştir. “sev-gi-si” sözcüğünde de “sev-” fiiline -gi eki gelmiştir. Bu ikisinde fiilden isim yapım eki vardır. “tuz-lu” sözcüğünde “tuz” ismine -lu eki gelmiştir; isimden isim yapım ekidir. “sevmez” ise fiil çekimiyle kurulmuş bir yüklemdir; yapım eki almamıştır.
Örnek 2. “Yaz gelince çocuklar dondurma kuyruğuna girdi.” cümlesindeki “dondurma” sözcüğünün yapısını açıklayınız.
Çözüm. “dondurma” sözcüğünün kökü “don-” fiilidir. Bu köke önce -dur eki gelerek “dondur-” fiili, ardından -ma eki gelerek “dondurma” ismi türemiştir. -dur fiilden fiil, -ma fiilden isim yapım ekidir. Sözcük burada belirli bir yiyeceğin kalıcı adı olduğu için türemiş bir isimdir ve iki yapım eki taşır.
Sık yapılan hatalar
- Ekin geldiği parçanın türünü kontrol etmemek: “gözlük” sözcüğünde fiilden isim eki yoktur.
- Kalıcı isim olmuş sözcükleri yapım eki almamış saymak: “dondurma”, “kazma”, “ekmek” türemiştir.
- Benzeşmeye uğramış ekleri tanımamak: “seçkin” sözcüğündeki ek -gin ekidir.
- Fiilden isim: fiile gelir, isim ya da sıfat türetir.
- Sık ekler: -ı, -gı, -ım, -ak, -ıcı, -ık, -ıntı, -gın, -gu.
- Kalıcı isim olmuş fiilimsiler türemiş isimdir: “dondurma”, “çakmak”.