Konu anlatımı
Atasözü, uzun gözlem ve deneyimlere dayanan, halkın ortak malı olmuş, kalıplaşmış ve çoğunlukla öğüt veren bir sözdür: “Acele işe şeytan karışır.” Atasözlerini kimin söylediği bilinmez; kuşaktan kuşağa aynı biçimde aktarılır. Bu alt başlıkta atasözlerinin özelliklerini ve bir atasözünün anlamını bulmanın yolunu göreceksin.
Atasözünün özellikleri
Atasözleri cümle biçimindedir ve herkes için geçerli, genel bir yargı bildirir. Çoğu bir öğüt verir ya da bir yaşam gerçeğini dile getirir: “İşleyen demir ışıldar.” (çalışan kişi gelişir, yeteneği körelmez). Atasözlerinin sözcükleri (kelimeleri) değiştirilemez: “Acele işe şeytan karışır.” yerine “Hızlı işe şeytan karışır.” denmez. Atasözleri kısa ve özlüdür; bazılarında uyak bulunur: “Sakla samanı, gelir zamanı.”
Gerçek ve mecaz anlamlı atasözleri
Bazı atasözleri gerçek anlamlıdır; sözcükler oldukları gibi okunur: “Bugünün işini yarına bırakma.”, “Az olsun, öz olsun.” Bazıları ise mecaz anlamlıdır; somut bir görüntü genel bir düşünceyi anlatır: “Ağaç yaşken eğilir.” Bu atasözü ağaçtan değil, insanın küçük yaşta daha kolay eğitildiğinden söz eder. Mecaz anlamlı atasözlerinde görüntünün neyi temsil ettiğini bulmak gerekir.
Anlamını bulma
Bir atasözünün anlamını bulmak için önce somut görüntüyü belirle, sonra bu görüntünün hangi genel duruma karşılık geldiğini sor. “Gülü seven dikenine katlanır.” atasözünde gül güzel ve istenen şeyi, diken onun zahmetini anlatır: Güzel bir şeye ulaşmak isteyen, onun güçlüklerine de katlanmalıdır. Seçeneklerde görüntüyü gerçek anlamıyla açıklayan ya da yargıyı tersine çeviren cümleler tuzaktır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Yuvarlanan taş yosun tutmaz.” atasözünün anlamını açıklayınız.
Çözüm. Atasözündeki taş, durmadan yer değiştiren bir kişiyi; yosun ise zamanla birikerek oluşan şeyleri anlatır. Bir yerde durmayan taşın üzerinde yosun oluşmaz. Atasözü, sık sık iş ya da yer değiştiren kişinin birikim edinemeyeceğini, ilerlemekte zorlanacağını anlatır. Somut bir görüntüyle genel bir yargı bildiren mecaz anlamlı bir atasözüdür.
Örnek 2. “Bir elin nesi var, iki elin sesi var.” atasözünün anlamını açıklayınız.
Çözüm. Tek el çırpılınca ses çıkmaz; ses için iki elin birleşmesi gerekir. Atasözü bu görüntüden yola çıkarak bir işin tek kişinin çabasıyla değil, birlikte çalışmayla başarılacağını anlatır. Herkes için geçerli bir yargı ve dolaylı bir öğüt bildiren mecaz anlamlı bir atasözüdür.
Sık yapılan hatalar
- Mecaz anlamlı atasözünü gerçek anlamıyla açıklamak: “Ağaç yaşken eğilir.” ağaç dikmekten söz etmez.
- Atasözünün yargısını tersine çeviren seçeneği doğru sanmak.
- Atasözünün sözcüklerini değiştirerek söylemek.
- Atasözü cümle biçimindedir; genel bir yargı ve çoğunlukla öğüt bildirir.
- Gerçek anlamlı da mecaz anlamlı da atasözleri vardır.
- Mecaz anlamlı atasözünde somut görüntünün neyi temsil ettiğini bul.