Konu anlatımı
Bazı yazarlar düşüncelerini daha inandırıcı kılmak için bir uzmanın sözüne başvurur ya da düşüncelerini sayılarla destekler. Bu iki yol özellikle tartışmacı ve açıklayıcı paragraflarda sık görülür. Bu alt başlıkta tanık göstermeyi, sayısal verilerden yararlanmayı ve sık kurulan tuzakları göreceksin.
Tanık gösterme
Tanık gösterme, bir düşünceyi desteklemek için o konunun uzmanı olan ya da tanınan birinin sözünü kanıt olarak getirmektir. Söz tırnak içinde doğrudan verilebileceği gibi dolaylı olarak da aktarılabilir: “Bir göz doktorunun belirttiğine göre ekrana uzun süre bakanlar gözlerini daha seyrek kırpar.” Önemli olan, sözün yazarın düşüncesini kanıtlamak ya da güçlendirmek için getirilmiş olmasıdır.
Tanık gösterme sayılmayanlar
Öyküleyici bir metinde kişilerin kendi aralarındaki konuşmaları tanık gösterme değildir; bu bir diyalogdur. Bir kişinin sözü, bir düşünceyi desteklemek için değil de olayın bir parçası olarak aktarılıyorsa tanık gösterme yoktur. Nasıl ayırt edilir: Söz kime ait ve neden aktarılmış? Söz bir uzmana ya da tanınan birine aitse ve yazarın görüşünü güçlendirmek için getirilmişse tanık gösterme vardır.
Sayısal verilerden yararlanma
Düşünce ölçü, miktar, oran ya da istatistikle desteklenirse sayısal verilerden yararlanılmış olur. Sayılar düşünceyi somutlaştırır ve kanıtlar. Metinde geçen her sayı sayısal veri değildir: “iki kardeş”, “bir gün” gibi sıradan anlatımlar bir düşünceyi sayıyla kanıtlamaz. Karar verirken sayının düşünceyi desteklemek için bir ölçü ya da hesap olarak verilip verilmediğine bak.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Kentlerde yaya geçitlerinin yerini belirlerken yalnız araç trafiğine bakılması yanlıştır. İnsanlar çoğu zaman en kısa yolu seçer; geçit gidecekleri yerden uzaktaysa yolun ortasından karşıya geçmeyi göze alır. Bir trafik mühendisinin dediği gibi: ‘Yaya, haritaya değil, gideceği yere bakar.’ Bu yüzden geçitler, insanların zaten yürüdüğü yolların üzerine kurulmalıdır.” Yazar bu parçada düşüncesini neyle desteklemiştir?
Çözüm. Yazar, yaya geçitlerinin insanların yürüdüğü yollara göre yerleştirilmesi gerektiği görüşünü savunur. Bu görüşü desteklemek için konunun uzmanı olan bir trafik mühendisinin sözüne başvurur. Söz olayın bir parçası olarak değil, yazarın düşüncesini güçlendirmek için aktarılmıştır; bu yüzden paragrafta tanık göstermeye başvurulmuştur.
Örnek 2. “Günde yalnızca iki saat telefona bakan biri, bir haftada on dört saatini, bir yılda ise yedi yüz otuz saatini ekrana vermiş olur. Bu, aşağı yukarı otuz günün kesintisiz ekran başında geçmesi demektir. Her gün yarım saatlik bir yürüyüş için ‘vaktim yok’ diyen birinin bu hesabı bir kez yapması yeterlidir.” Bu parçada düşünce hangi tür bilgilerle desteklenmiştir?
Çözüm. Yazar, telefona ayrılan zamanın küçümsenecek kadar az olmadığını göstermek için hesap yapar: günde iki saat, haftada on dört saat, yılda yedi yüz otuz saat, yani aşağı yukarı otuz gün. Düşünce bu ölçü ve hesaplarla desteklendiği için paragrafta sayısal verilerden yararlanılmıştır. “yarım saatlik bir yürüyüş” ifadesindeki sayı ise bir kanıt değil, sıradan bir anlatımdır.
Sık yapılan hatalar
- Öyküleyici metindeki kişi konuşmalarını tanık gösterme saymak.
- İçinde sayı geçen her ifadeyi sayısal veri saymak.
- Dolaylı aktarılan uzman sözünü, tırnak yok diye tanık gösterme saymamak.
- Tanık gösterme: Düşünce bir uzmanın ya da tanınan birinin sözüyle desteklenir.
- Söz doğrudan ya da dolaylı aktarılabilir; amaç düşünceyi güçlendirmektir.
- Sayısal veri: Düşünce ölçü, oran ya da hesapla desteklenir.