Konu anlatımı
Açıklayıcı anlatım (açıklama), okura bir konu hakkında bilgi vermeyi ve onu öğretmeyi amaçlar. Ders kitapları, ansiklopedi maddeleri ve kullanım kılavuzları çoğunlukla bu anlatımla yazılır. TYT'deki paragrafların önemli bir bölümü açıklayıcıdır. Bu alt başlıkta açıklayıcı anlatımın özelliklerini ve onu öteki biçimlerden ayırmayı göreceksin.
Özellikleri
Açıklayıcı anlatımda yazar bir konuyu “nedir, nasıl oluşur, neye yarar?” sorularına cevap verir gibi anlatır. Dil açık ve yalındır; amaç süslemek değil, anlatılanın anlaşılmasıdır. Yargılar çoğunlukla nesneldir ve geniş zaman sık kullanılır: “Gökkuşağı, güneşi arkamıza aldığımızda görülür.” Yazarın kişisel duyguları ve okuru ikna etme çabası geri plandadır.
Sık kullanılan yollar
Açıklayıcı anlatım çoğunlukla tanımlama, örnekleme (örneklendirme), karşılaştırma ve sayısal verilerle desteklenir. Bir paragraf önce bir kavramı tanımlayıp sonra nasıl oluştuğunu açıklayabilir, ardından bir örnekle somutlaştırabilir. Bir olayın nasıl ve neden gerçekleştiği de “bu yüzden, çünkü, bu sayede” gibi sözlerle, neden-sonuç ilişkisi kurularak açıklanır. Bu yollar açıklayıcı anlatımın araçlarıdır; paragrafın biçimi yine açıklayıcıdır.
Tartışmacı anlatımdan farkı
Açıklayıcı anlatım bilgi verir; tartışmacı anlatım ise bir görüşü savunur ve okuru ona inandırmaya çalışır. Açıklayıcı bir paragrafta karşıt bir görüş çürütülmez, okura “-malı, -meli” diye seslenilmez. Nasıl ayırt edilir: Yazarın amacına bak. Okur paragrafı okuyunca yeni bir bilgi öğreniyorsa açıklayıcı, bir görüşe ikna ediliyorsa tartışmacı anlatım ağır basar.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Gökkuşağı, güneş ışığının havadaki su damlacıklarında kırılıp yansımasıyla gökyüzünde beliren renkli bir yaydır. Işık damlaya girerken ve çıkarken kırılır, damlanın iç yüzeyinde de yansır; bu sırada beyaz ışık renklerine ayrılır. Bu yüzden gökkuşağını görebilmek için güneşi arkamıza almamız gerekir. Örneğin sabah saatlerinde gökkuşağı batı yönünde, akşamüstü ise doğu yönünde görülür.” Bu parçanın anlatım biçimini ve düşünceyi geliştirme yollarını belirleyiniz.
Çözüm. Parça gökkuşağının ne olduğunu ve nasıl oluştuğunu anlatır; okuru bir görüşe inandırmaya çalışmaz, bilgi verir. Ağır basan biçim açıklayıcı anlatımdır. İlk cümle bir tanım yapar (tanımlama); son cümle “Örneğin” ile sabah ve akşamüstü durumlarını somut olarak gösterir (örnekleme). İkinci ve üçüncü cümleler ise oluşumu neden-sonuç ilişkisiyle açıklar.
Sık yapılan hatalar
- Bilgi veren bir paragrafı, içinde bir değerlendirme cümlesi var diye tartışmacı saymak.
- Tanımlama ve örnekleme gibi yolları anlatım biçimi sanmak.
- Bir sürecin aşamalarını anlatan bilgi paragrafını öyküleyici saymak.
- Açıklayıcı anlatım bilgi verir ve öğretir.
- Dil açık ve yalındır; yargılar çoğunlukla nesneldir.
- Tanımlama, örnekleme, karşılaştırma ve sayısal veri açıklayıcı anlatımın sık kullandığı yollardır.