Konu anlatımı
Karşılaştırma ve benzetme, düşünceyi geliştirme yolları arasında en sık karıştırılan ikilidir. İkisinde de iki şey yan yana getirilir, ama amaçları farklıdır. Bu alt başlıkta iki yolu, ipuçlarını ve onları birbirinden ayırmanın yolunu göreceksin. Cümle düzeyindeki karşılaştırma Cümlede Anlam konusunda işlenir.
Karşılaştırma
Karşılaştırmada aynı türden ya da ortak bir yönü olan iki varlık, durum ya da kavram yan yana konur ve benzer ya da farklı yönleri ortaya konur. “daha, göre, -den farklı olarak, ise, oysa, -ken” gibi sözler karşılaştırmanın ipuçlarıdır. Karşılaştırma bir paragrafın tamamına yayılabilir; iki şeyin her yönü sırayla kıyaslanabilir.
Benzetme
Benzetmede bir varlık ya da durum, bir niteliği daha güçlü taşıyan başka bir şeye benzetilir; amaç düşünceyi somutlaştırmak ve etkili kılmaktır. “gibi, sanki, adeta, -ı andırır, -a benzer” gibi sözler benzetmenin ipuçlarıdır. Benzetme, soyut bir düşünceyi gözde canlanan bir görüntüye çevirdiği için açıklayıcı ve tartışmacı paragraflarda da sık kullanılır.
Nasıl ayırt edilir?
Karşılaştırmada iki şey gerçekten aynı ölçüyle kıyaslanır ve okur ikisi hakkında da bilgi edinir. Benzetmede ise benzetilen şey yalnız bir niteliği canlandırmak için getirilir; onun hakkında bilgi verilmez. Bir paragrafta iki yol birlikte de kullanılabilir. Seçeneklerde bu ikisi birbirinin yerine konarak tuzak kurulur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Sabah insanları güne erken başlar; zor işleri öğleden önce bitirir, akşam olunca da çabuk yorulur. Gece insanları ise sabahları ağır uyanır, ama akşam saatlerinde açılır ve en verimli işlerini çoğu zaman gece yarısına doğru çıkarır. İki grubun da verimli olduğu saatler vardır; yalnızca bu saatler günün farklı zamanlarına düşer.” Bu parçanın düşünceyi geliştirme yolu nedir?
Çözüm. Parça sabah insanları ile gece insanlarını, verimli oldukları saatler bakımından yan yana koyar. “ise” sözü iki grup arasındaki farkı kurar; son cümle de ortak yanlarını belirtir. İki grup ortak ve ayrı yanlarıyla kıyaslandığı için düşünce karşılaştırma yoluyla geliştirilmiştir.
Örnek 2. “Alışkanlıklar, kar üstünde açılan patikalar gibidir. İlk kez geçen kişi yolu güçlükle açar; sonra gelenler aynı izi izledikçe yol belirginleşir ve başka bir yöne sapmak zorlaşır. Bu yüzden bir alışkanlığı değiştirmek isteyen, işe yeni bir iz açmayı göze alarak başlamalıdır.” Bu parçada düşünce nasıl geliştirilmiştir?
Çözüm. Soyut bir kavram olan alışkanlık, kar üstünde açılan patikalara benzetilmiştir: Patika kullanıldıkça belirginleşir, alışkanlık da tekrarlandıkça güçlenir. Bu benzetme, alışkanlığı değiştirmenin neden zor olduğunu somut bir görüntüyle anlatır. Paragrafta başvurulan yol benzetmedir; patikalar hakkında bilgi verilmediği için bir karşılaştırma yoktur.
Sık yapılan hatalar
- Benzetmeyi karşılaştırma sanmak; benzetilen şey hakkında bilgi verilmez.
- “gibi” sözü geçmeyen benzetmeleri gözden kaçırmak: “andırır, benzer, sanki”.
- Karşılaştırmanın yalnız farkları gösterdiğini sanmak; benzer yönler de karşılaştırmadır.
- Karşılaştırma iki şeyi ortak ve ayrı yanlarıyla kıyaslar.
- Benzetme bir niteliği başka bir şey üzerinden canlandırır.
- Karşılaştırmada iki taraf hakkında da bilgi verilir; benzetmede verilmez.