Konu anlatımı
Bazı çatı ekleri fiilin (eylemin) nesneyle ilişkisini değiştirir: “Çocuk güldü.” cümlesinde nesne yoktur; “Palyaço çocuğu güldürdü.” cümlesinde ise “güldürmek” bir nesne almıştır. Bu eklerle kurulan fiiller oldurgan ya da ettirgen çatıdadır. TYT'de en çok bu iki çatının ayrımı sorulur. Bu alt başlıkta iki çatıyı ve onları ayırmanın yolunu göreceksin.
Oldurgan çatı
Geçişsiz bir fiil -t, -dır, -ır, -ar gibi bir çatı eki alarak geçişli olursa fiil oldurgan çatıdadır: “gül- → güldür-”, “uyu- → uyut-”, “otur- → oturt-”, “düş- → düşür-”, “piş- → pişir-”, “kork- → korkut-”, “çık- → çıkar-”. “Yemek pişti.” cümlesinde nesne yoktur; “Annem yemeği pişirdi.” cümlesinde “yemeği” nesnedir. Oldurgan fiilde özne, nesnenin bir duruma girmesine yol açar: Pişiren annedir, pişen ise yemektir.
Ettirgen çatı
Zaten geçişli olan bir fiil -t, -dır gibi bir çatı eki alırsa ettirgen çatıda olur. Bu çatı, öznenin işi kendisi yapmayıp başkasına yaptırdığını bildirir: “yaz- → yazdır-”, “dik- → diktir-”, “yıka- → yıkat-”, “boya- → boyat-”, “kes- → kestir-”. “Komşumuz bahçe duvarını bir ustaya ördürdü.” cümlesinde duvarı ören komşu değil, ustadır. İşi yapan kişi çoğunlukla yönelme hâli eki alarak cümlede yer alır: “ustaya”. Oldurgan bir fiile bir çatı eki daha gelirse o da ettirgen olur: “uyut- → uyuttur-”.
Nasıl ayırt edilir?
Fiilin sonundaki çatı ekini at ve kalan fiile “neyi?” sorusunu sor. Kalan fiil geçişsizse (“gül-”, “uyu-”, “düş-”) çatı oldurgan, geçişliyse (“yaz-”, “dik-”, “yıka-”) ettirgendir. İki çatı da fiili geçişli yapar. Edilgenlik eki almadıkça bu fiillerin öznesi işi yapan ya da yaptıran gerçek bir varlıktır; bu yüzden özne-yüklem ilişkisi bakımından etkendirler.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Fırtına iskeledeki tekneleri batırdı.” ve “Ablam ceketinin kollarını terziye kısalttırdı.” cümlelerindeki yüklemlerin çatılarını karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “bat-ır-dı” yükleminden -ır ekini atınca “bat-” kalır; “batmak” nesne alamaz. Geçişsiz fiil çatı ekiyle geçişli olduğu için yüklem oldurgandır. İkinci cümlede son çatı ekini atınca “kısalt-” kalır; “kolları kısaltmak” denebildiği için bu fiil geçişlidir. -tır eki işi terziye yaptırma anlamı kattığından yüklem ettirgendir.
Örnek 2. “Bu masal kardeşimi çok korkuttu.” ve “Öğretmen şiiri öğrencilere ezberletti.” cümlelerindeki yüklemlerin çatılarını belirleyiniz.
Çözüm. “kork-ut-tu” yükleminde çatı ekini atınca “kork-” kalır; “korkmak” nesne almaz, bu yüzden yüklem oldurgandır ve nesnesi “kardeşimi” sözüdür. “ezberle-t-ti” yükleminde ekin atılmasıyla kalan “ezberle-” geçişlidir: “şiiri ezberlemek”. Şiiri ezberleyen öğrencilerdir; öğretmen bu işi onlara yaptırmıştır. Yüklem ettirgendir.
Sık yapılan hatalar
- Oldurgan ile ettirgeni karıştırmak; çatı ekini atınca kalan fiilin geçişliliğine bak.
- Ettirgen cümlede yönelme ekli sözü (“terziye”) işi yaptıran sanmak; işi yapan odur.
- Oldurgan ve ettirgen fiillerin geçişsiz olabileceğini düşünmek; ikisi de geçişlidir.
- Oldurgan: geçişsiz fiil + çatı eki → geçişli (gül- → güldür-).
- Ettirgen: geçişli fiil + çatı eki → işi başkasına yaptırma (yaz- → yazdır-).
- Çatı ekini at: Kalan fiil geçişsizse oldurgan, geçişliyse ettirgen.