Konu anlatımı
Özne-yüklem ilişkisine göre fiilin (eylemin) çatısı, işi kimin yaptığının cümlede belli olup olmadığına bakılarak belirlenir. “Bahçıvan gülleri budadı.” cümlesinde işi yapan bellidir; “Güller budandı.” cümlesinde ise işi yapan söylenmemiştir. İlk fiil etken, ikincisi edilgen çatıdadır. Bu alt başlıkta iki çatıyı ve edilgen cümledeki sözde özneyi göreceksin.
Etken çatı
Öznesi işi yapan gerçek bir varlık olan fiiller etken çatıdadır: “Bahçıvan gülleri budadı.”, “Leylekler sıcak ülkelere uçtu.”, “Kardeşim resim yaptı.” Etken fiiller geçişli de geçişsiz de olabilir: “budamak” nesne alır, “uçmak” almaz. Cümlede özne söylenmese bile işi yapan kişi ekinden anlaşılıyorsa fiil yine etkendir: “Dün bütün gün çalıştım.”
Edilgen çatı ve sözde özne
İşi yapanın belirtilmediği fiiller edilgen çatıdadır. Edilgen çatı -l (-ıl, -il, -ul, -ül) ekiyle kurulur; ünlüyle ya da l ünsüzüyle biten fiillerde -n (-ın, -in, -un, -ün) kullanılır: “yaz-ıl-”, “onar-ıl-”, “oku-n-”, “sil-in-”, “bul-un-”. Edilgen cümlede işten etkilenen öge özne yerine geçer; buna sözde özne denir: “Güller budandı.” cümlesinde “güller” işi yapan değil, işten etkilenendir. Edilgen fiiller nesne almaz; geçişsizdir.
İşi yapanın belirtilmesi
Edilgen cümlede işi yapan “tarafından” sözüyle belirtilebilir: “Bu köprü gönüllüler tarafından boyandı.” Bu durumda bile fiil edilgendir, çünkü özne yerindeki “bu köprü” yine işten etkilenen sözde öznedir. Nasıl ayırt edilir: Özne yerindeki ögeye “İşi yapan bu mu?” diye sor. Cevap evetse fiil etken; öge işten etkilenen bir varlıksa ve fiil -l ya da -n eki almışsa edilgendir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Eski fotoğraflar dikkatle temizlendi.” cümlesindeki yüklemin çatısını ve özneyi belirleyiniz.
Çözüm. Yüklem “temizle-n-di” biçimindedir; ünlüyle biten “temizle-” fiiline edilgenlik eki -n gelmiştir. Fotoğrafları kimin temizlediği belli değildir. “eski fotoğraflar” işi yapan değil, işten etkilenen ögedir; sözde öznedir. Yüklem özne bakımından edilgen, nesne bakımından geçişsizdir.
Örnek 2. “Kütüphaneci yeni kitapları kataloğa işledi.” ve “Yeni kitaplar kütüphaneci tarafından kataloğa işlendi.” cümlelerini çatı bakımından karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede işi yapan kütüphanecidir ve cümlenin gerçek öznesidir; “yeni kitapları” nesnedir. Yüklem etken ve geçişlidir. İkinci cümlede “işle-n-di” yüklemi edilgenlik eki almıştır; “yeni kitaplar” sözde öznedir. İşi yapan “kütüphaneci tarafından” sözüyle belirtilse de yüklem edilgen ve geçişsizdir.
Sık yapılan hatalar
- Edilgen cümledeki sözde özneyi işi yapan sanmak.
- “tarafından” sözü bulunan cümledeki fiili etken saymak; fiil yine edilgendir.
- Gizli özneli cümleleri edilgen sanmak: “Dün bütün gün çalıştım.” cümlesinde fiil etkendir.
- Etken: İşi yapan özne bellidir.
- Edilgen: -l ya da -n eki; işi yapan belli değildir; özne yerinde sözde özne vardır.
- İşi yapan “tarafından” ile belirtilse de fiil edilgendir.