Konu anlatımı
“Benim kalemim kırıldı, seninki sağlam.” cümlesinde “seninki” sözcüğü (kelimesi) “senin kalemin” anlamındadır; -ki eki, daha önce anılan “kalem” isminin yerini tutmuştur. Bu -ki'ye ilgi zamiri (adılı) denir. “ki” Türkçede üç ayrı biçimde kullanıldığı için sorularda sık karıştırılır. Bu alt başlıkta ilgi zamirini ve öteki iki “ki”den farkını göreceksin.
İlgi zamiri -ki
İlgi zamiri -ki, ilgi eki (-ın, -in, -un, -ün) almış bir isme ya da zamire gelir ve isim tamlamasındaki tamlananın yerini tutar: “benimki” (benim kalemim), “seninki”, “onunki”, “bizimki”, “sizinki”, “onlarınki”, “Ali'ninki”. Tamlanan cümlede daha önce anıldığı için tekrar edilmez: “Bizim bahçe küçük, onlarınki geniş.” cümlesinde “onlarınki”, “onların bahçesi” demektir.
İlgi zamiri isimler gibi ek alabilir: “Bizim takımın formaları sizinkilerden daha şık.”, “Kendi kalemini unutmuş, seninkini kullandı.” Yazımda bitişik yazılır.
Sıfat yapan -ki
Bulunma hâli ekinden sonra ya da zaman bildiren sözcüklerden sonra gelen -ki bir ismin yerini tutmaz; kendisinden sonraki ismi niteleyen bir sıfat (ön ad) kurar: “evdeki kitap”, “masadaki vazo”, “yarınki maç”, “akşamki konser”. Bu -ki de bitişik yazılır. İlgi zamiri -ki ile farkı şudur: İlgi zamiri ilgi ekinden sonra gelir ve bir ismin yerini tutar; sıfat yapan -ki çoğunlukla bulunma ekinden sonra gelir ve ardındaki ismi niteler.
Bağlaç olan ki
Bağlaç olan “ki” iki yargıyı birbirine bağlar ve ayrı yazılır: “Öyle yorgundu ki hemen uyudu.”, “Duydum ki yarın gidiyorsun.” Bu “ki” bir ismin yerini tutmaz ve ek almaz. Nasıl ayırt edilir: “ki”den önceki sözcük ilgi eki almışsa ve “ki” bir ismin yerini tutuyorsa ilgi zamiri; önceki sözcük bulunma eki almışsa ya da bir zaman sözüyse sıfat yapan ek; önceki söz çekimli bir fiil ya da bir yargıysa bağlaçtır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Duvardaki tablo çok eskiydi.”, “Öyle yorgundu ki hemen uyudu.” ve “Benim kalemim kırıldı, seninkini alabilir miyim?” cümlelerinin hangisinde ilgi zamiri -ki vardır?
Çözüm. Birinci cümlede “duvardaki” sözcüğünde -ki, bulunma ekinden sonra gelerek “tablo” ismini niteleyen bir sıfat kurmuştur. İkinci cümlede “ki” iki yargıyı bağlayan bir bağlaçtır. Üçüncü cümlede “seninkini” sözcüğünde -ki, ilgi eki almış “senin” zamirine gelmiş ve daha önce anılan “kalem” isminin yerini tutmuştur: “senin kalemini”. İlgi zamiri üçüncü cümlededir.
Örnek 2. “Benim çantam mavi, onunki kırmızı.” cümlesindeki “onunki” sözcüğünü çözümleyiniz.
Çözüm. “onunki” sözcüğü “o” zamirine ilgi eki (“onun”) ve ardından -ki eki getirilerek kurulmuştur. Bu -ki, cümlenin başında anılan “çanta” isminin yerini tutar; “onunki” sözü “onun çantası” demektir. Bu yüzden -ki ilgi zamiridir. Sözcük, ikinci yargının öznesi görevindedir.
Sık yapılan hatalar
- Sıfat yapan -ki'yi ilgi zamiri sanmak: “masadaki” sözcüğündeki -ki sıfat kurar.
- İlgi zamirini ayrı yazmak: “senin ki” yanlıştır.
- Bağlaç olan “ki”yi ek sanıp bitişik yazmak.
- İlgi zamiri -ki ilgi ekinden sonra gelir: benimki, seninki, Ali'ninki.
- Bulunma ekinden sonraki -ki sıfat kurar: evdeki kitap.
- Bağlaç “ki” iki yargıyı bağlar ve ayrı yazılır.