Konu anlatımı
Bazı sözcükler (kelimeler) fiilimsi (eylemsi) ekiyle kurulmuş olsa da artık bir işi değil, bir varlığı adlandırır: “Sahilde dondurma yedik.” cümlesindeki “dondurma” bir yiyeceğin adıdır. Bu sözcükler fiilimsi sayılmaz; türemiş isimdir. Fiilimsi bulma ve sayma sorularındaki en sık tuzak budur. Bu alt başlıkta kalıcı isimleri fiilimsilerden ayırmayı göreceksin.
Kalıcı isim olan sözcükler
Fiilimsi ekiyle kurulup kalıcı ad olmuş sözcükler çoğunlukla yiyecek, eşya ya da kişi adlarıdır. Yiyecek ve içecek adları: “dondurma”, “kavurma”, “ekmek”, “içecek”. Araç ve eşya adları: “kazma”, “çakmak”, “yakacak”, “giyecek”. Kişi adları: “okur”, “yazar”. Bu sözcükler sözlükte ayrı birer madde olarak yer alır ve cümlede bir işi değil, bir varlığı karşılar.
Nasıl ayırt edilir?
Sözcüğün cümlede bir işi mi yoksa bir varlığı mı anlattığına bak. Bir varlığın adıysa kalıcı isimdir: “Bahçeden bir kazma getir.” Bir işi anlatıyor ve kendi nesnesini ya da tümlecini alabiliyorsa fiilimsidir: “Bahçede çukur kazma işi uzun sürdü.” cümlesinde “kazma”, çukuru kazma işini anlatır ve “çukur” sözünü nesne olarak almıştır. Aynı sözcük bir cümlede kalıcı isim, başka bir cümlede fiilimsi olabilir.
Fiilden türeyen öteki isimler
Fiilden (eylemden) isim yapan başka eklerle kurulan sözcükler de fiilimsi değildir: “sevgi” (-gi), “seçim” (-im), “yapıcı” (-ıcı), “kırık” (-ık), “dalgıç” (-gıç). Bu ekler fiilimsi eki değil, fiilden isim yapım ekidir. Fiilimsi ekleri yalnız isim-fiil (ad eylem), sıfat-fiil (ortaç) ve zarf-fiil (bağ-fiil, ulaç) ekleridir. Fiilden isim yapım ekleri Sözcükte Yapı konusunda işlenir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Çukur kazmak için babam bir kazma aldı.” cümlesindeki fiilden türemiş sözcükleri inceleyiniz.
Çözüm. “kazmak” sözcüğü kazma işinin adıdır ve “çukur” sözünü nesne olarak almıştır; isim-fiildir. “kazma” sözcüğü ise toprak kazmaya yarayan aletin adıdır; fiilimsi ekiyle kurulmuş olsa da kalıcı bir isimdir. “aldı” çekimli bir fiildir. Cümlede bir fiilimsi vardır.
Örnek 2. “Gazetenin okurları, yazarın son yazısını çok beğendi.” cümlesinde fiilimsi var mıdır?
Çözüm. “okur” ve “yazar” sözcükleri -ar ekiyle kurulmuş olsa da birer kişi adı olarak kalıcılaşmıştır; fiilimsi değildir. “yazı” sözcüğü fiilden isim yapan -ı ekiyle türemiş bir isimdir. “beğendi” ise cümlenin yüklemi olan çekimli bir fiildir. Cümlede fiilimsi yoktur.
Sık yapılan hatalar
- Yiyecek, eşya ve kişi adlarını fiilimsi saymak: “dondurma”, “çakmak”, “yazar”.
- -gi, -ım, -ık gibi eklerle kurulan sözcükleri fiilimsi sanmak: “sevgi”, “seçim”, “kırık”.
- Aynı sözcüğün her kullanımını kalıcı isim saymak: “çukur kazma işi” bir fiilimsi içerir.
- Bir varlığı adlandıran sözcük kalıcı isimdir, fiilimsi değildir.
- Fiilimsi bir işi anlatır ve nesne ya da tümleç alabilir.
- Fiilimsi ekleri yalnız isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil ekleridir.