Konu anlatımı
Zarf-fiiller (bağ-fiiller, ulaçlar), fiilden (eylemden) türeyip cümledeki yüklemi zaman, durum ya da başka bir yönden niteleyen fiilimsilerdir (eylemsilerdir): “Fotoğrafa bakınca gülümsedi.” cümlesinde “bakınca” gülümsemenin zamanını bildirir. Zarf-fiiller cümlede zarf (belirteç) gibi davranır. Bu alt başlıkta zarf-fiil eklerini ve onların kattığı anlamları göreceksin.
Ekleri
Başlıca zarf-fiil ekleri ve örnekleri şunlardır:
- -ıp, -ip: “Sofrayı toplayıp bulaşıkları yıkadı.”
- -arak, -erek: “Annem türkü söyleyerek hamur yoğurdu.”
- -madan, -meden; -maksızın, -meksizin: “Kimseye sormadan karar verdi.”, “Gece boyunca durmaksızın kar yağdı.”
- -ınca, -ince: “Çay demlenince bardaklara koydum.”
- -dıkça, -dikçe: “Kitabı okudukça merakım arttı.”
- -alı, -eli: “Okul açılalı bir hafta oldu.”
- -casına, -cesine: “Kaplan uçarcasına koştu.”
- -ken: “Ben bulaşıkları yıkarken kardeşim sofrayı topladı.”
- -a -a, -e -e: “Konuşa konuşa yürüdük.”
- -ar -maz, -er -mez: “Mektubu okur okumaz cevap yazdı.”
Kattıkları anlamlar
Zarf-fiillerin çoğu yüklemin zamanını bildirir: “çay demlenince”, “okul açılalı”, “okur okumaz”. Bir kısmı durumu, yani işin nasıl yapıldığını bildirir: “türkü söyleyerek”, “konuşa konuşa”, “uçarcasına”, “kimseye sormadan”. -ıp eki iki işi birbirine bağlar ve çoğunlukla yüklemin zaman ve kişi anlamını paylaşır: “Sofrayı toplayıp bulaşıkları yıkadı.” cümlesinde iki iş de geçmişte ve aynı kişi tarafından yapılmıştır. “-a -a” ve “-ar -maz” kalıpları tek bir zarf-fiil sayılır.
-ken eki ve öteki yapılar
-ken eki bir fiile geldiğinde zarf-fiil kurar: “yıkarken”, “okurken”. Bir isme ya da sıfata (ön ada) geldiğinde ise fiilimsi kurmaz: “Öğrenciyken bu kütüphaneye sık gelirdim.” cümlesinde “öğrenciyken” fiilden türememiştir. “Sınav bittiğinde”, “derslerini bitirdikten sonra” gibi yapılar da cümlede zaman bildirir ve içlerinde birer fiilimsi bulunur. Bu yapılardaki fiilimsilerin hangi türe girdiği kaynaklara göre değişir; fiilimsi sayarken her biri bir fiilimsi olarak sayılır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Ben bulaşıkları yıkarken kardeşim sofrayı toplayıp çayı demledi.” cümlesindeki zarf-fiilleri bulunuz.
Çözüm. “yıkarken” sözcüğü (kelimesi) “yıka-” fiiline geniş zaman eki ve -ken getirilerek kurulmuştur; demleme işinin zamanını bildirir ve zarf-fiildir. “toplayıp” sözcüğü -ıp ekiyle kurulmuştur; toplama işini demleme işine bağlar ve zarf-fiildir. “demledi” ise cümlenin yüklemi olan çekimli bir fiildir.
Örnek 2. “Mektubu okur okumaz cevap yazdı.” ve “Mektubu okuyan çocuk cevap yazdı.” cümlelerindeki fiilimsileri karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “okur okumaz” kalıbı “okuduktan hemen sonra” anlamında yazma işinin zamanını bildirir; tek bir zarf-fiildir. İkinci cümlede “okuyan” sözcüğü -an ekiyle kurulmuş ve “çocuk” ismini nitelemiştir; sıfat-fiildir (ortaçtır). İki cümlede de aynı fiilden türeyen fiilimsiler farklı görevler üstlenmiştir.
Sık yapılan hatalar
- İsme gelen -ken'i zarf-fiil sanmak: “öğrenciyken”.
- Tekrarlı kalıpları iki ayrı fiilimsi saymak: “konuşa konuşa”, “okur okumaz” tek zarf-fiildir.
- -madan ekli zarf-fiili olumsuz çekimli fiil sanmak: “Kimseye sormadan karar verdi.”
- Zarf-fiil ekleri: -ıp, -arak, -madan, -maksızın, -ınca, -dıkça, -alı, -casına, -ken, -a -a, -ar -maz.
- Zarf-fiiller çoğunlukla zaman ya da durum bildirir.
- -ken isme ya da sıfata gelirse fiilimsi kurmaz: “öğrenciyken”.