Konu anlatımı
Fiilimsiler (eylemsiler) fiil (eylem) anlamını korudukları için kendi nesnelerini ve tümleçlerini alabilir: “her sabah parkta koşan adam” öbeğinde “her sabah” ve “parkta” sözleri “koşan” fiilimsisine bağlıdır. Böyle bir fiilimsi öbeği cümlede tek bir öge gibi davranır. Bu alt başlıkta fiilimsi öbeklerini ve onların cümledeki görevlerini göreceksin.
Fiilimsi öbeği
Fiilimsi, çekimli bir fiil gibi nesne, dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) ve zarf tümleci (zarf tamlayıcısı) alabilir: “kitabı okuyan öğrenci” (nesne), “denize giren çocuklar” (dolaylı tümleç), “her gün erken yatmak” (zarf tümleci). Fiilimsiye bağlanan bu sözler yüklemin değil, fiilimsinin tümleçleridir. Fiilimsi ve ona bağlanan sözler birlikte bir öbek kurar.
Öbeğin cümledeki görevi
Fiilimsi öbeği bölünmez; cümlede bir bütün olarak tek bir öge olur ya da bir ögenin parçası olur. Özne: “Her gün erken yatmak beni dinç tutar.” Nesne: “Dedem satranç oynamayı çok sever.” Dolaylı tümleç: “Denize girmekten korkuyor.” Zarf tümleci: “Sinemadan çıkınca filmi konuştuk.” Sıfat-fiil (ortaç) öbeği nitelediği isimle birlikte bir ögenin içinde yer alır: “Her sabah parkta koşan adam bugün görünmedi.” cümlesinde öznenin tamamı “her sabah parkta koşan adam” sözüdür.
Fiilimsi ve birleşik cümle
Fiilimsi, kendi tümleçleriyle birlikte cümlede bir yan cümle gibi davranır. Bu yüzden içinde fiilimsi bulunan cümleler yapıca girişik birleşik cümle sayılır: “Sinemadan çıkınca filmi konuştuk.” Bu cümlede “sinemadan çıkınca” yan cümle, “filmi konuştuk” temel cümledir. Cümlenin yapısı Cümle Türleri konusunda, ögeleri ise Cümlenin Ögeleri konusunda ayrıca işlenir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Her sabah parkta koşan adam bugün görünmedi.” cümlesinin öznesini bulunuz.
Çözüm. Yüklem “görünmedi” sözcüğüdür (kelimesidir). “Kim görünmedi?” sorusunun cevabı “her sabah parkta koşan adam” sözüdür. Bu sözdeki “her sabah” ve “parkta” yüklemi değil, “koşan” sıfat-fiilini tamamlar; sıfat-fiil öbeği “adam” ismiyle birlikte özneyi kurar. “bugün” ise yüklemin zarf tümlecidir.
Örnek 2. “Dedem satranç oynamayı çok sever.” cümlesindeki fiilimsi öbeğini ve görevini bulunuz.
Çözüm. Fiilimsi öbeği “satranç oynamayı” sözüdür. “oynamayı” isim-fiildir (ad eylemdir); “satranç” sözü bu isim-fiilin belirtisiz nesnesidir. Öbeğin tamamı belirtme eki almıştır ve “Neyi sever?” sorusunun cevabıdır; cümlede nesne görevindedir. “dedem” özne, “çok” zarf tümleci, “sever” yüklemdir.
Sık yapılan hatalar
- Fiilimsiye bağlı sözleri yüklemin ögesi saymak: “her sabah parkta koşan adam” öbeğindeki “parkta” yüklemin tümleci değildir.
- Fiilimsi öbeğini bölüp birden çok öge saymak.
- Fiilimsi içeren cümleyi basit cümle sanmak.
- Fiilimsi kendi nesnesini ve tümleçlerini alabilir.
- Fiilimsi öbeği bölünmez; tek bir öge olur ya da bir ögenin parçasıdır.
- Fiilimsi içeren cümle yapıca girişik birleşik cümledir.